Ğulja

Ğulja (Qulja; xitoyça Inin) — Xitoy Xalq Respublikasining şimoli-ğarbidagi şahar, Şinjon-Uyğur muxtor rayoni tarkibidagi Ili-Qozoq muxtor viloyatining markazi. ÖzME'ga köra, u Ili daryosi vodiysining muhim iqtisodiy va savdo markazi hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar Ili daryosining şimoliy sohilida, Ğulja tekisligida, Xitoyning Qozoğiston bilan çegarasidan taxminan 100 km şarqda joylaşgan.1

ÖzME'ga köra, qadimda şahar örnida lama ibodatxonasi bölgan va nomning kelib çiqişi ba'zan şu ibodatxona bilan boğlanadi. Biroq mahalliy aholi orasida saqlangan rivoyatga köra, «ğulja» — qadimgi turkiy tilda arxar (yovvoyi qöy) degani. Şahar hududidan 2400–2500 yil avval misdan yasalgan arxar haykali topilgani bu nomning miloddan avvalgi V asrgaça borib taqalişi mumkinligini körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, «Ğulja» nomi ilk bor Turk xoqonligi davrida uçraydi. XIX asr rus adabiyotida şahar «eski Ğulja» yoki «taranççi Ğulja», undan 30 km şimoli-ğarbdagi Xuyyuan şahri esa «yangi Ğulja» deb atalgan.

Ğulja va uning atrofidan topilgan, uç ming yillik tarixga ega oltin va mis haykalçalar, rözğor buyumlari hamda qadimgi mis koni bu yerda azaldan rivojlangan madaniyat bölganidan dalolat beradi. ÖzME'ga köra, Çingizxonning öğli Çiğatoy hukmronligi davrida şaharda hunarmandçilik rivojlangan; rusça Vikipediyaga köra, Çiğatoy XIII asrda öz mulkining poytaxtini şu yerga joylaştirgan. Junğar xonligi davrida (1635–1755) xon ördasi Ğulja yaqinida bölgan.

XVIII asr örtalarida hudud Sin (Çin) imperiyasi tarkibiga ötgan. Imperiya Şarqiy Turkistonni boşqaruvçi harbiy hokimi va qöşinlarini Ğuljada joylaştirgan, atrofida olti qal'a qurilgan. Rusça Vikipediyaga köra, XIX asr örtalarida Ğulja Rossiya bilan Xitoy örtasidagi savdoning muhim markaziga aylangan; 1851-yilda bu yerda Ğulja savdo şartnomasi imzolangan. 1864–1866-yillardagi qözğolon paytida şahar katta vayronagarçilikka uçragan. 1871-yilda Ili ölkasini rus qöşinlari egallagan, 1881-yilda u Xitoyga qaytarilgan; şundan söng 45 mingga yaqin uyğur va 4,6 mingga yaqin dungan Rossiya hududiga köçib ötgan.

ÖzME'ga köra, 1933-yilgi «uç viloyat (Ili, Tarbağatoy, Oltoy) inqilobi» davrida Ğulja hukumat markazi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1944-yilgi Ili qözğolonidan söng şahar Şarqiy Turkiston Respublikasining poytaxti bölgan, 1954-yilda esa Ili-Qozoq muxtor viloyatining markaziga aylangan.

ÖzME'ga köra, 1990-yillar örtalarida şaharda 250 mingdan ortiq kişi yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, aholining asosiy qismini uyğurlar, dunganlar va qozoqlar taşkil etadi, ammo xitoylarning (xanlarning) ulusi tobora ortib bormoqda. XX asrning birinçi yarmida şaharda tatarlar ham köp bölgan va ular bu yerda ilk yangi usul maktabini oçgan.

ÖzME'ga köra, şaharda oziq-ovqat va töqimaçilik korxonalari işlaydi, çorvaçilik mahsulotlari qayta işlanadi, gilam töqiladi. Şahar yaqinidagi konlardan uran, volfram va boşqa rangli metallar rudalari, asbest va grafit qazib olinadi; atrofida mevali boğlar köp. Rusça Vikipediyaga köra, Inin hozir töqimaçilik va keramika (jumladan, Örta Osiyo va Rossiyaga eksport qilinadigan kafel) işlab çiqariş markazi hisoblanadi.

Ğulja eski va yangi qismlardan iborat: an'anaviy hovlili mahallalar bilan bir qatorda köp qavatli zamonaviy binolar ham köp qurilgan. Şaharda muzey bor, u turizm markazlaridan biri sanaladi.