Gumanizm

Gumanizm (lotinça «humanus» — «insoniy») — insonni, uning qadr-qimmati, erkinligi va har tomonlama kamol topişini eng oliy qadriyat deb biluvçi qaraşlar tizimi. ÖzME'ga köra, keng ma'noda bu odamlarga mehr va hurmat bilan munosabatda böliş, ularning moddiy farovonligi va ma'naviy yuksalişi haqida ğamxörlik qiliş, ya'ni insonparvarlikdir. Tor ma'noda esa gumanizm deganda Uyğoniş davrida Yevropada şakllangan dunyoviy madaniy va ğoyaviy oqim tuşuniladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, söz lotinça «humanitas» tuşunçasiga borib taqaladi: Siseron uni erkin ta'lim bilan boğliq insoniy fazilatlar ma'nosida qöllagan. Italiya Uyğoniş davri olimlari grammatika, ritorika, şe'riyat, tarix va axloq falsafasini qamrab olgan öquv dasturini «studia humanitatis» deb atagan. Nemisça «Humanismus» sözini esa, ehtimol, klassik ta'lim dasturini nazarda tutgan holda Fridrix Nithammer muomalaga kiritgan.

ÖzME'ga köra, Uyğoniş davri gumanizmi sxolastika va çerkovning ma'naviy hukmronligiga qarşi qaratilgan dunyoviy erkin fikrlaş oqimi bölgan. Ğarbiy Yevropaning bir qator mamlakatlarida u ijtimoiy tafakkur, adabiyot, san'at va fanni qamrab olgan; uning tarafdorlari inson huquqlari, bilim va ma'rifat, şaxsning erkin kamoloti uçun kuraşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu harakat 14-asrda Italiyada paydo bölgan, Petrarka uning asosçisi deb ataladi, Florensiya esa muhim markazlaridan biri bölgan. 15-asr oxiriga kelib gumanizmning markazi Şimoliy Yevropaga köçgan va u yerda Erazm Rotterdamlik yetakçi olim sifatida tanilgan.

ÖzME bu oqimning atoqli vakillari qatorida Italiyadan Fransesko Petrarka, Jovanni Bokkaçço, Leonardo da Vinçi, Jordano Bruno va Tommazo Kampanellani, Fransiyadan Mişel Monten va Fransua Rableni, Angliyadan Tomas Mor va Frensis Bekonni, Niderlandiyadan Erazm Rotterdamlikni, Polşadan Nikolay Kopernikni sanaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gumanizm keyinçalik Ma'rifatçilik davrida fan yutuqlari bilan birga rivojlanib, aql va ilmiy bilimga tayanişni kuçaytirgan. Bugungi gumanizm köpinça diniy bölmagan, dunyoviy dunyoqaraş sifatida tuşuniladi: u inson farovonligi, erkinligi va taraqqiyotini markazga qöyadi, inson huquqlari, söz erkinligi va demokratiyani himoya qiladi. 1952-yilda turli qit'alardagi gumanistik taşkilotlar birlaşib, bugungi Xalqaro gumanistlar taşkilotiga asos solgan.