Gumoral regulyatsiya

Gumoral regulyatsiya (lotinça humor — «suyuqlik» va inglizça regulation — «tartibga soliş») — organizmdagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarni muvofiqlaştiradigan mexanizmlardan biri. Bunda hujayra, töqima va a'zolar işlab çiqargan biologik faol moddalar organizm suyuqliklari — qon, limfa, töqima suyuqligi, öt va boşqalar orqali tarqalib, boşqa a'zolar faoliyatiga ta'sir qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu boşqaruvning evolyutsion jihatdan eng qadimgi usullaridan biridir.12

ÖzME'ga köra, gumoral regulyatsiyaning asosiy vositalari — gormonlar, sitokinlar va modda almaşinuvi mahsulotlari (metabolitlar). Gormonlar içki sekretsiya bezlarida hosil bölib, qonga çiqadi va uzoqdagi a'zolarga ta'sir körsatadi. Rusça Vikipediyada adrenalin va noradrenalin, atsetilxolin, gistamin, serotonin kabi biogen aminlar, ayrim peptidlar, ionlar va mikroelementlar ham organizm suyuqliklarining faolligini belgilaydigan omillar sifatida sanaladi.

Odam va yuksak rivojlangan hayvonlarda gumoral boşqaruv nerv tizimi bilan birgalikda işlaydi. ÖzME'ga köra, ikkalasi birgalikda yagona neyrogumoral regulyatsiya tizimini taşkil etadi va organizmning özgaruvçan şaroitlarda me'yoriy faoliyatini ta'minlaydi. Nerv tizimi bölmagan yoki sust rivojlangan jonivorlarda esa gumoral omillar asosiy örinni egallaydi.

Bu ikki tizim bir-biriga bevosita ta'sir qiladi. Masalan, nerv uçlaridan ajraladigan mediatorlar nerv impulsini bir hujayradan boşqasiga kimyoviy yöl bilan uzatadi. Jismoniy zöriqişda qonda karbonat angidrid miqdori oşsa, u boş miyadagi nafas markazini qözğatadi; natijada nafas tezlaşib, ortiqça gaz organizmdan çiqarib yuboriladi. Aksinça, nerv tizimi ta'sirida gormonlar, mediatorlar va me'da şirasi kabi moddalar ajralib çiqadi. Rusça Vikipediyaga köra, yuksak rivojlangan hayvonlarda gumoral regulyatsiya nerv regulyatsiyasiga böysunadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ilk kaşf etilgan gormon buyrak usti bezi ekstraktidagi adrenalin bölib, uning ta'sirini 1894—1895-yillarda ingliz olimlari Jorj Oliver va Edvard Şefer tasvirlagan. 1902-yilda Uilyam Beyliss va Ernest Starling içakdan qonga ajraladigan va me'da osti bezini işga tuşiradigan modda — sekretinni aniqlab, a'zolar faoliyati nafaqat nervlar, balki qon orqali keladigan kimyoviy moddalar bilan ham boşqarilişini isbotlagan. «Gormon» atamasini 1905-yilda Starling taklif qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, gumoral regulyatsiya haqidagi ta'limotni rivojlantirişga avstriyalik Otto Lyovi va amerikalik Uolter Kennon ham katta hissa qöşgan.

Gumoral regulyatsiya ösiş, rivojlaniş, modda almaşinuvi, köpayiş, organizm içki muhitining doimiyligini saqlaş kabi uzoq davom etadigan jarayonlarni boşqaradi. Nerv boşqaruvi tez va aniq manzilli bölsa, gumoral boşqaruv sekinroq, lekin keng qamrovli va uzoq ta'sirli böladi; ikkalasining uyğunligi organizmning yaxlit işlaşini ta'minlaydi.