Hayit

Hayit (arabça «iyd» — bayram) — musulmonlarning diniy bayrami. Islomda ikki hayit rasmiy diniy bayram sifatida nişonlanadi: katta hayit, ya'ni Qurbon hayiti (arabça «iyd al-kabir», «iyd al-adho») va kiçik hayit, ya'ni Röza (Ramazon) hayiti (arabça «iyd as-sağir», «iyd al-fitr»). ÖzME'ga köra, Özbekiston mustaqillikka erişgaç, ikkala hayit ham umumxalq bayrami sifatida nişonlanadigan bölgan.123

Inglizça Vikipediyaga köra, arabça «iyd» sözi «bayram, tantana, bayram kuni» degan ma'nolarni beradi va «qaytmoq, takrorlanmoq, odatlanmoq» ma'nolari bilan boğliq uç undoşli ildizdan yasalgan; ba'zi tadqiqotçilar uni suryoniy tilidan özlaştirilgan deb hisoblaydi. «Azho» va «qurbon» sözlari esa «qurbonlik» ma'nosini anglatadi. Turkiy xalqlarda Qurbon hayiti «Qurbon bayrami» deb ham ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, musulmon rivoyatlarida ikki hayitni Muhammad payğambar joriy qilgani aytiladi. Anas ibn Molik rivoyatiga köra, payğambar Makkadan Madinaga hijrat qilganda u yerdagi aholining ikki kunni bayram qilib, köngilxuşlik qilayotganini körgan va Alloh ular örniga ikki bayram — Ramazon hayiti va Qurbon hayitini belgilaganini aytgan.

Röza hayiti ramazon oyi davomida tutilgan röza nihoyasiga yetgaç, oğiz oçiş munosabati bilan nişonlanadi. ÖzME'ga köra, u hijriy taqvimdagi şavvol oyining birinçi kuniga töğri keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bayram yangi oy körinişi bilan boşlanadi. Ertalab jamoat bölib ikki rakatli hayit namozi öqiladi; hanafiy mazhabida unda qöşimça olti takbir aytiladi. ÖzME'ga köra, Röza hayitida hayit namozidan oldin muhtojlarga fitr sadaqasi beriladi. Namozdan söng qarindoşlarni ziyorat qiliş, sovğa beriş va dasturxon yoziş odat tusiga kirgan; şirinliklar köp tayyorlangani uçun ayrim mamlakatlarda bu bayram «şirin hayit» deb ham ataladi.

Qurbon hayiti haj marosimi va qurbonlik qiliş bilan boğliq. ÖzME'ga köra, u hijriy zulhijja oyining öninçi kuni bayram qilinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, zulhijja hijriy taqvimning ön ikkinçi, sönggi oyi bölib, bayram tadbirlari keyingi uç kun — taşriq kunlari davomida ham davom etadi. Bu kun ham hayit namozi bilan boşlanadi, söng qurbonlik hayvoni söyiladi. Islom an'anasida bu marosim Ibrohim payğambarning Allohning amriga böysunib öz öğlini qurbon qilişga tayyor bölganini yodga soladi. Hajga borgan ziyoratçilar şu kuni haj marosimlarining bir qismini bajaradi.

ÖzME'ga köra, hayitlardagi diniy marosimlarga köp joylarda mahalliy odatlar ham qöşilib ketgan: arafa kuni oş tarqatiş, yangi kiyim kiyiş, bolalarga «hayitlik» beriş, sayil uyuştiriş, qarindoş va yaqinlarni ziyorat qiliş şular jumlasidandir. Inglizça Vikipediya ham bu bayramlarda dunyoning turli burçaklarida oila davrasida yiğiliş, xayr-ehson va jamoaviy tantanalar asosiy örinda turişini ta'kidlaydi.