Heian-kyō

Heian-kyō (平安京, «tinçlik va xotirjamlik poytaxti») — 794-yilda imperator Kanmu tomonidan hozirgi Kyoto hududida barpo etilgan Yaponiya poytaxti. U keyingi ming yillikning katta qismida imperator saroyining qarorgohi bölib qoldi.

784-yilda imperator Kanmu poytaxtni Heijō-kyōdan Nagaoka-kyōga köçirdi. Oradan ön yil ötmay yangi köçiş rejalaştirildi. 793-yilda Kadono hududini örganiş uçun amaldorlar yuborildi va quriliş boşlandi. 794-yil 18-noyabrda (yulian taqvimi böyiça) Kanmu yangi poytaxtga kirdi, şu yilning keyingi oyida u Heian-kyō deb nomlandi. Quriliş 805-yilgaça davom etdi.

810-yilda Kusuko voqeasi vaqtida sobiq imperator Heizei poytaxtni Heijō-kyōga qaytarmoqçi böldi, ammo bu uriniş muvaffaqiyatsiz tugadi. 980-yilda Rajōmon darvozasi böronda qulab, qayta qurilmadi. 1180-yilda Taira no Kiyomori saroyni Fukuhara-kyōga köçirdi, lekin saroy şu yilning özida qaytdi. 12-asr oxiridan real siyosiy hokimiyat jangçi hukumatlar, ayniqsa Kamakura şogunati qöliga ötdi, imperator esa Kyotoda qoldi. Taxminan 1220-yilga kelib «Kyoto» nomi Heian-kyōning örnini deyarli egalladi. 1227-yilgi yonğin Daidairining qolgan qismini yoqib yubordi va u qayta qurilmadi.

Onin uruşi (1467–1477) şaharga katta zarar yetkazdi; aholi asosan şimoliy Kamigyō va janubiy Şimogyō tumanlarida jamlandi. 16-asr oxirida Toyotomi Hideyoşi şaharni qayta qurdi, köçalar tizimini qayta taşkil etdi va 1591-yilda Odoi tuproq istehkomlarini qurdi.

1869-yilda markaziy hukumat Tokioga köçirilişi e'lon qilindi, imperator Meiji 1869-yil aprelda Kyotodan çiqib, 9-mayda Tokioga yetib keldi. Yaponiya tarixiy ma'lumotnomalari 1869-yilni Kyotoning rasmiy poytaxtlik maqomi tugagan yil deb hisoblaydi. Rus tilidagi manbada esa poytaxtni köçiriş haqida imperator farmoni e'lon qilinmagani uçun ba'zi yapon huquqşunos va tarixçilari Heian, ya'ni hozirgi Kyoto, bugungi kungaça poytaxt degan fikrda ekani aytiladi.

Şahar Yamaşiro viloyatining Kadono va Otagi tumanlari hududida, hozirgi Kyoto markazida joylaşgan edi. Reja böyiça şahar töğri törtburçak şaklida bölib, Tan sulolasi poytaxti Çan'an tamoyillari asosida şaxmat taxtasi tarzida qurilgan. Ma'lumotlarda ölçamlar biroz farq qiladi: ingliz tilidagi manbada şarqdan ğarbga taxminan 4,5 km, şimoldan janubga 5,2 km; rus tilidagi manbada mos ravişda 4,5 va 5,3 km. Maydoni Çan'an maydonining uçdan biridan kamroq edi. Çan'andan farqli, şahar uzluksiz devor bilan öralmagan.

Saroy majmuasi Daidairi şaharning şimoliy markazida bölgan. Şahar öqi — Suzaku-ōji prospekti (taxminan 85 m kenglikda; rus manbasida 84 m) janubdagi Rajōmon darvozasidan saroygaça çözilib, şaharni şarqdagi «çap» (Sakyō) va ğarbdagi «öng» (Ukyō) qismlarga bölgan. Şahar töqqiz jō (gorizontal qator) va har bir qismda tört bō (vertikal qator)ga, har bir bō esa 16 çōga bölingan. Kiçik köçalar taxminan 12 m kenglikda edi. Hozirgi Senbon-dōri Suzaku-ōji izi hisoblanadi.

Rus tilidagi manbaga köra, gullab-yaşnagan davrda aholi taxminan 200 ming kişi, örtaça esa 100 mingdan oşmagan.

Har bir qismda öz bozori bölgan: şarqiy bozor çap qismda, ğarbiy bozor öng qismda, ikkalasi ham yettinçi jōda joylaşgan. Bozorlar 794-yilda Nagaoka-kyōdan köçirilgan.

Şahar içida buddaviy ibodatxonalar qurilişi qattiq çeklangan; janub çekkasida faqat Tō-ji va Sai-ji davlat ibodatxonalari ruxsat etilgan. 823-yilda imperator Saga Tō-jini Kūkaiga topşirdi va u Şingon buddizmi markaziga aylandi. Saroyning janubi-şarqida imperator sayr qiladigan Şinsen-en boği bölgan. Hozirgi Kyoto imperator saroyi qadimgi Heian saroyi örnida emas, keyingi satodairi — Tsuçimikado Higaşinotōin qarorgohidan rivojlangan. Heian davri Yaponiya tarixidagi davr nomi şahar nomidan olingan.