Idioadaptatsiya

Idioadaptatsiya (yunonça idios — «öziga xos, maxsus» va adaptatsiya), yoki allomorfoz — organizmlarning muayyan yaşaş şaroitiga xususiy moslaşuvi; evolyutsiyaning asosiy yönalişlaridan biri. Bunda ayrim a'zolarning tuzilişi va vazifalari özgaradi, lekin ajdod şakllarga xos umumiy tuziliş darajasi saqlanib qoladi. ÖzME'ga köra, idioadaptatsiyaga mos keladigan evolyutsiya yönalişi allogenez deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, «idioadaptatsiya» atamasini rus olimi Aleksey Seversov 1925-yilda taklif etgan. Seversov evolyutsiyaning bir neça yönalişini farqlagan: tuziliş darajasini umuman kötaruvçi yirik özgarişlar — aramorfozlar, tor moslaşuvlar — idioadaptatsiyalar va soddalaşiş bilan kuzatiladigan regressiv özgarişlar — katamorfozlar (morfofiziologik degeneratsiya). Rusça Vikipediyaga köra, evolyutsiya haqidagi ayrim zamonaviy qaraşlarda aramorfoz va idioadaptatsiyani sifat jihatidan butunlay boşqa-boşqa hodisalar deb hisoblaş uçun asos yetarli emas, degan fikr ham bor.

ÖzME'ga köra, idioadaptatsiya organizmlar guruhining tuziliş darajasiga sezilarli ta'sir körsatmaydi va aynan şu jihati bilan aramorfoz hamda katamorfozdan farq qiladi. U muayyan tuziliş darajasi doirasida adaptiv radiatsiyani, ya'ni yaqin turlarning turli muhitlarga tarqalib ketişini ta'minlaydi. Şu sababli idioadaptatsiyalar asosan quyi taksonomik guruhlar — tur, uruğ va oila — darajasida namoyon böladi. ÖzME yana bir farqni ta'kidlaydi: aramorfozga nisbatan idioadaptatsiya qisqa muddatda sodir böladi va tez-tez takrorlanib turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, turli idioadaptatsiyalar tufayli yaqin turlar bir-biridan ança farq qiluvçi geografik mintaqalarda yaşay oladi. Masalan, börisimonlar oilasi vakillari Arktikadan tropiklargaça uçraydi, bu esa turlararo raqobatni kamaytiradi. Bunday kengayiş biologik taraqqiyot belgisi hisoblanadi, lekin oiladagi biror tur boşqalaridan yuqoriroq evolyutsion pillapoyada turadi, deb bölmaydi.

ÖzME idioadaptatsiyaga misol sifatida oziqlaniş usuli va ozuqa turiga qarab quşlar tumşuğining turliça tuzilişini, ösimlik gullarining şamol, suv yoki haşarotlar yordamida çanglanişini, uruğlarning şamol, quşlar va sut emizuvçilar orqali tarqalişini keltiradi. Rusça Vikipediya bu röyxatni boyitadi: köstebek, tuyoqlilar va kurakoyoqlilar oyoqlarining tuzilişi, yirtqiç quşlar, çuldirçilar va töti tumşuqlarining farqi, skat va kambala kabi tubda yaşovçi baliqlarning yassi tanasi, haşarotlarning himoya rangi. Ösimliklarda tikanlar, mevalar va uruğlarning tarqaliş moslamalari ham şu sirağa kiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, idioadaptatsiyalarni tana şakli (suv hayvonlarining suyrisimon tanasi), rang (himoya va ogohlantiruvçi rang, mimikriya), köpayiş (masalan, kakkuning tuxumini boşqa quş uyasiga qöyişi), harakatlaniş (suvda suzuvçi quşlarning pardali oyoqlari) va muhit şaroitiga moslaşuv (teri osti yoği, tullaş) kabi belgilarga köra guruhlaş mumkin.