Imlo

Imlo, orfografiya — muayyan tildagi sözlar, ularning qismlari va gaplarni yozuv belgilari yordamida töğri yoziş qoidalari majmui hamda tilşunoslikning şu qoidalarni örganadigan bölimi. Söz arabça bölib, «töğri yoziş» ma'nosini anglatadi; uning yunonça sinonimi «orfografiya» esa «töğri» va «yozaman» sözlaridan tuzilgan. Rusça Vikipediyaga köra, yagona imlo talaffuzdagi şaxsiy va şevaga xos farqlarni tekislab, yozma nutqda özaro tuşunişni osonlaştiradi.12

ÖzME'ga köra, imlo qoidalari sözlarning tovuş tarkibini va morfologik tuzilişini yoziş, sözlarni qöşib, ajratib yoki çiziqça bilan yoziş, boş harflarni qöllaş, böğin köçiriş kabi bevosita yozuv bilan boğliq masalalarni qamrab oladi. Til va yozuv taraqqiyoti bilan bu qoidalar ham vaqti-vaqti bilan qayta körib çiqiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ba'zi tilşunoslar «imlo» va «yozuv qoidalari» tuşunçalarini farqlab, ikkinçisiga tiniş belgilari qoidalarini ham kiritadi.

Imlo bir neça tamoyilga asoslanadi. ÖzME'ga köra, Özbek tilida fonetik, morfologik va tarixiy-etimologik tamoyillar amal qiladi.

Fonetik tamoyilda söz talaffuzga muvofiq yoziladi va özak yoki qöşimçada yuz beradigan tovuş özgarişlari yozuvda aks etadi: masalan, «kök» va «-ga» qöşilganda «kökka», «boğ» va «-ga» qöşilganda «boqqa» yoziladi. Morfologik tamoyilda söz qismlari qanday aytilişidan qat'i nazar bir xil şaklda yoziladi: «içdi», «boribdi» kabi sözlardagi qöşimçalar talaffuzda jarangsizlaşsa ham yozuvda özgarmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, morfologik tamoyil, masalan, rus imlosining asosini taşkil etadi, belarus tili esa fonetik tamoyilga köproq tayanadi. Tarixiy-etimologik tamoyilda söz an'anaviy yoki asliyatdagi şaklida yoziladi: «kitob», «Muhammad», «kimyo», «geografiya» kabi sözlar şu tarzda yoziladi.

ÖzME'ga köra, kirill yozuviga asoslangan özbek adabiy tili imlo qoidalari 1940-yildan şakllana boşlagan, ularning mukammal töplami esa 1956-yilda qabul qilingan va «Özbek orfografiyasining asosiy qoidalari» nomi bilan naşr etilgan.

Lotin yozuviga ötilgandan söng yangi alifbo uçun imlo qoidalarini tuziş zarurati tuğildi. 1995-yilda qabul qilingan lotin grafikasidagi özbek alifbosiga mos asosiy imlo qoidalari Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 24-avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan. Özbekça Vikipediyaga köra, bu qoidalar tizimi 7 bölim va 82 paragrafdan iborat. Unda unli va undoşlarning yozilişi, tutuq belgisining qöllanilişi, söz asosi bilan qöşimçalar tutaşganda yuz beradigan özgarişlar, qöşma sözlar, boş harflar va böğin köçiriş qoidalari batafsil belgilangan. Masalan, köp böğinli sözlarga egalik qöşimçasi qöşilganda oxirgi «k» tovuşi «g» ga, «q» esa «ğ» ga aylanişi — «yurak – yuragim», «tayoq – tayoği» — alohida qoida bilan mustahkamlangan. Şu yili «Özbek tilining imlo luğati» ham naşr etilgan.