Infratuzilma

Infratuzilma (lotinça «infra» — «ostida, pastida» va «tuzilma») — iqtisodiyot, ijtimoiy hayot yoki biror tizimning me'yorida işlaşi uçun zarur şart-şaroitni yaratadigan yordamçi tarmoqlar, korxona, muassasa va inşootlar majmui. ÖzME infratuzilmani moddiy işlab çiqarişga bevosita kirmaydigan, unga va inson turmuşiga xizmat qiladigan soha sifatida ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, keng ma'noda bu — mamlakat, şahar yoki boşqa hududga xizmat qiladigan, uy xöjaliklari va firmalar faoliyati uçun zarur obyekt hamda tizimlar: yöllar, temir yöllar, köpriklar, aeroportlar, suv ta'minoti va kanalizatsiya, elektr tarmoqlari, aloqa va internet.12

Rusça Vikipediyaga köra, ingliz tilida «infrastructure» sözi 1920-yillarda paydo bölgan va dastlab harbiy sohada qöşinlar faoliyatini ta'minlaydigan inşootlar majmuini ataş uçun qöllangan. Keyinçalik u iqtisodiyot va kundalik nutqqa ham kirib, jamiyat yoki uning biror sohasi faoliyatini ta'minlovçi korxona, muassasa, boşqaruv va aloqa tizimlari jamini bildira boşlagan.

ÖzME infratuzilmani kimga xizmat qilişiga qarab ikki asosiy guruhga ajratadi. Işlab çiqariş infratuzilmasiga yuk taşiş transporti, elektr va issiqlik ta'minoti, yöl, suv va ombor xöjaligi, ilmiy-konstruktorlik va axborot xizmatlari kiradi. Ijtimoiy infratuzilma esa aholining ehtiyojlarini qondiradigan ta'lim, soğliqni saqlaş, jismoniy tarbiya va sport, maişiy xizmat kabi sohalarni qamrab oladi. Xizmatlar mazmuniga köra bozor infratuzilmasi alohida ajratiladi: u bozor munosabatlarini yuritişga xizmat qiladi. Rusça Vikipediya unga banklar, birjalar, yarmarkalar, suğurta, konsalting va marketing firmalarini kiritadi. Xizmat körsatiş darajasiga köra korxona, tarmoq va hududiy infratuzilmalar ham farqlanadi.

Rusça Vikipediyada transport, muhandislik (binolarni texnik ta'minlaş tizimlari), axborot va IT, telekommunikatsiya, innovatsion, turizm, harbiy hamda kosmik faoliyat infratuzilmalari ham sanab ötiladi. Inglizça Vikipediyada esa «qattiq» va «yumşoq» infratuzilma ajratiladi: birinçisi — kommunal xizmatlar, transport, çiqindilarni boşqaruv va aloqa tarmoqlari kabi jismoniy obyektlar, ikkinçisi — ta'lim, statistika, huquq-tartibot, favqulodda xizmatlar va boşqa muassasalar.

ÖzME'ga köra, infratuzilma xizmatlari moddiy şaklga ega bölmasa-da, ehtiyojni qondiradigan tovar hisoblanadi: ular sotiladi va sotib olinadi, haqi pulli, bepul yoki imtiyozli tarzda belgilanişi mumkin. Bu xizmatlarni taşkil etişga resurs sarflangani uçun ularni ölçaş mumkin, şuning uçun ular yalpi milliy mahsulot hisobiga kiritiladi, ularni yaratuvçi mehnat esa unumli mehnat sanaladi. Infratuzilmaning samaradorligi körsatilgan xizmatlar natijasini ularga ketgan xarajatlar bilan taqqoslaş orqali baholanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi kunda infratuzilma masalalari köpinça barqaror rivojlaniş va iqlim özgarişiga moslaşiş bilan boğliq holda muhokama qilinadi; BMTning Barqaror rivojlaniş maqsadlari orasida sanoat, innovatsiyalar va infratuzilmaga bağişlangan maqsad ham bor.