Insektitsidlar

Insektitsidlar (lotinça «insectum» — haşarot va «caedo» — öldiraman) — zararli haşarotlarni yöq qiliş uçun qöllanadigan kimyoviy va biologik moddalar; pestitsidlarning asosiy guruhlaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, ular orasida haşarot tuxumlariga qarşi ovitsidlar va lişinkalarga qarşi larvitsidlar ham bor. Insektitsidlar ekinlarni himoya qilişdan taşqari uy-joy, omborxona va sanoat binolarida, şuningdek bezgak kabi yuqumli kasalliklarni tarqatuvçi haşarotlarga qarşi kuraşda işlatiladi. Haşarotni öldirmay, faqat qoçiradigan vositalar — repellentlar ulardan farq qiladi.1

ÖzME insektitsidlarni haşarot organizmiga kiriş yöliga qarab bir neça guruhga ajratadi. Kontakt (sirtdan ta'sir qiluvçi) preparatlar haşarotning taşqi qoplami orqali singadi. Içdan ta'sir qiluvçi moddalar ozuqa bilan birga haşarotning hazm a'zolariga tuşadi. Fumigantlar nafas yöllari orqali kiradi. Tizimli (sistemali) insektitsidlar esa ösimlikka ildiz yoki barg orqali singib, uning şirasini haşarot uçun zaharli qiladi. Köp preparatlar bir vaqtning özida bir neça yöl bilan ta'sir körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, insektitsidlarga çidamlilik böyiça qömita ta'sir mexanizmiga köra 30 ga yaqin guruhni ajratadi va bu tasnif amaliyotda eng qulay hisoblanadi.

Anorganik insektitsidlarga metall birikmalari, oltingugurt, mişyak va ftor preparatlari kiradi. Organik birikmalar orasida xlororganik, fosfororganik birikmalar, karbamatlar, sintetik piretroidlar va neonikotinoidlar ajratiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, xlororganik moddalar (DDT va boşqalar) nerv hujayralaridagi natriy kanallariga, fosfororganik birikmalar esa xolinesteraza fermentiga ta'sir qilib, nerv tizimini izdan çiqaradi. Piretroidlar xrizantema guli tarkibidagi tabiiy piretrinning barqarorroq sintetik öxşaşlari. Nikotinsimon neonikotinoidlar, xususan imidakloprid, hozirgi kunda dunyoda eng köp işlatiladigan insektitsidlardandir.

Preparatlar höllanuvçi kukun, çangitiladigan dust, emulsiya konsentrati, aerozol, tutun şaşkasi va donador şakllarda çiqariladi. ÖzME'ga köra, ularning zaharliligi sinov hayvonlarining yarmini nobud qiladigan örtaça ölim dozasi (LD50) bilan baholanadi: kilogramm vaznga 50 milligrammgaça bölsa — öta zaharli, 50–200 mg/kg — kuçli zaharli, 200–1000 mg/kg — örtaça zaharli, undan yuqori bölsa — kuçsiz zaharli hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, DDT 1940-yillarda keng qöllana boşlagan; uning insektitsid xossasini şveysariyalik olim Paul Myuller aniqlagan va 1948-yilda Nobel mukofotiga sazovor bölgan. Biroq 1950–1960-yillarda DDT tabiatda uzoq saqlanişi va oziq zanjirida töplanişi ma'lum bölgan, köp mamlakatlar uni taqiqlagan. 2001-yilgi Stokgolm konvensiyasi DDT va boşqa barqaror zaharli moddalarni çeklagan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda ham DDT va bir qator xlororganik preparatlar qişloq xöjaligida taqiqlanib, örniga kamroq zaharli fosfororganik birikmalar va gektariga atigi 25–200 gramm sarflanadigan piretroidlar joriy qilingan.

Insektitsidlar foydali haşarotlarga, quşlar va suv organizmlariga ham zarar yetkazişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, neonikotinoidlar asalarilar oilasining nobud bölişi bilan boğlangani uçun 2013-yildan Yevropa Ittifoqida çeklangan. Uzoq qöllanganda haşarotlarda çidamlilik paydo böladi, şu sababli zamonaviy dehqonçilikda kimyoviy, biologik va agrotexnik usullarni uyğunlaştiruvçi integratsiyalaşgan himoya tizimi tavsiya etiladi. ÖzME preparatlarni saqlaş, taşiş va qöllaş qoidalariga qat'iy rioya qiliş zarurligini ta'kidlaydi.