Insektitsidlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Insektitsidlar (lot. insectum qaşarot va caedo — öldiraman) — zararkunanda haşarotlarni yöqotiş uçun işlatiladigan kimyoviy moddalar. I. yordamida zararkunanda, şuningdek, yuqumli kasalliklar tarqatuvçi haşarotlarga qarşi kuraş olib boriladi. Sirtdan (haşarot taşqi qop-lami orqali singadi), nafas oliş yöllari orqali, içdan (ozuqa b-n birga oşqozon içak a'zolariga kiradi), singib ta'sir qiluvçi (ösimlik töqi-malariga ildiz va bargdan singuvçi) turlari bor. Köpgina I. ham sirtdan, ham içdan ta'sir etiş xususiyatiga ega. Içdan ta'sir qiluvçi I. zararkunandalarning yegan ovqati b-n oşqozonga tuşib, ularni öldiradi; nafas yöllari orqali ta'sir qiluvçi I. haşarot tanasiga nafas yölidan, sirtdan (teri orqali) ta'sir qiluvçi I. esa terisidan kiradi. Ba'zi I. ösimlikka ildizi va bargi orqali kirib, uning şirasini haşarot uçun zaharli qilib qöyadi.
Kimyoviy tarkibiga köra anorganik va organik I.ga bölinadi. Anorganik I.ga turli xil metall birikmalari, şu jumladan keng işlatiladigan oltingugurt preparatlari misol böladi. I.ning katta guruhini yuqori fiziologik faollikka ega bölgan organik birikmalar taşkil etadi. U xlororganik, fosfororganik, kar-bamatli birikmalarga bölinadi. I. höllanuvçi kukun (suvli suspenziya qilib purkaş uçun), dust (ekinlariga çangitiş, uruğni upalaş uçun), emulsiya konsentratlari yoki emul-siyalanuvçi konsentrat (suvda suyultirib emulsiya holida purkaş uçun), maxsus (öta kiçik hajmda purkaş uçun preparatlar, pasta, tutun şaşkalari, aerozollar, fumigatsiya uçun va b.) hamda donadorlangan preparatlar (tuproqqa uruğ b-n birga yoki nihol paydo bölgandan söng soliş uçun) holida işlab çiqariladi. I. ta'sir kuçi bir neça kundan bir neça yilgaça davom etişi mumkin. Ularning ta'sir kuçi darajasi köpgina omillarga, birinçi navbatda, birikmaning kimyoviy tarkibiga boğliq. Mac, tarkibida margimuş, simob bölgan, şuningdek, xlororganik preparatlar strukturasi juda barqarorligi b-n ajralib turadi. Köpgina fosfororganik I. yoruğlik, namlik va muhitning biologik omillari ta'sirida tez parçalanadi, şuning uçun ham bu preparatlar ösimliklar uçun xavfsizdir. Odam va is-siqqonli hayvonlarga ta'siri jihatidan ham I. bir-biridan keskin farq qiladi. I.ning zaharlilik darajasi örtaça ölim dozasini (ya'ni sinovdagi hayvonlarning 50% nobud bölişi-ni) körsatadigan ÖD50 belgisi b-n ifodalanadi. Qabul qilingan tasnif böyiça preparatlarning zaharlilik darajasi (sinovdagi hayvonlarga içdan ta'sir etganda) quyidagiça guruhlanadi: öta zaharli (ÖD50—50 mg/kg gaça), zahari kuçli (ÖD50—50—200 mg/ kg), örtaça zaharli (ÖD50—200—1000 mg/kg), zahari kuçsiz (ÖD50—1000 mg/ kg dan yuqori).
Dehqonçilikda I.dan ekinlarni zararkunandalarni himoya qilişda keng foydalaniladi. Insektitsid preparatlarning ta'sir etuvçi moddasi tarzida foydalaniladigan kimyoviy moddalarning soni (jahon miqyosida) 300 dan ortiq, ularning preparat şakllari 5 mingga yaqin. K,, x. zararkunandalari — haşarotlarga qarşi kuraş muammolarining jadal örganilişi hamda samarasi yuqori va issiqqonli hayvonlar uçun xavfi kamroq yangi preparat va birikmalarning kaşf etilişi tufayli I.ning turxili doimo yangilanib bormoqda. Hoz. şaro-itlarda mişyak va ftorli noorganik I. qöllanilmaydi. Rivojlangan mamlakatlarda, şu jumladan, Özbekistonda xam ilgari işlatib kelingan DDT va bir qança xlororganik (polidofen, anabazin va nikotin sulfat kabi zahari kuçli) I.ni endilikda q. x.da qöllaş taqiqlangan. Ular örniga zahari kuçsiz va örtaça zaharli I. tav-siya etilgan, jumladan, fosfororganik birikmalarni qöllaş tobora kengaymoqda. Keyingi yillarda q. x.da sarf meyori oz (1 ga maydonga 25—200 g) va zahari nisbatan kuçsiz bölgan sintetik piretroidlarlan köproqfoydalanilmoqda. Özbekistonda 90-y.larning 2-yarmidan boşlab Ğarbiy Yevro-padagi kimyo konsernlarida («Sibo Geyga», «Bayer» va b.) işlab çiqarilgan I. köproqqöllaniladi. Özbekistonda ularning vakolatxonalari oçilgan.
I.larning suv havzalariga tuşişini, asalari va b. foydali haşarotlarning zaharlanişi, hayvon va ösimlik mahsulotlarida töplanişi va b. zararli ta'sirining oldini oliş uçun ularni saqlaş, qöllaş, taşiş qoidalariga qat'iy amal qiliş kerak (yana q. Pestitsidlar).
Sulton Alimuhamedov.
Q.: Pestitsidlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНСЕКТИЦИДЛАР (лот. insectum қашарот ва caedo — ўлдираман) — зараркунанда ҳашаротларни йўқотиш учун ишлатиладиган кимёвий моддалар. И. ёрдамида зараркунанда, шунингдек, юқумли касалликлар тарқатувчи ҳашаротларга қарши кураш олиб борилади. Сиртдан (ҳашарот ташқи қоп-лами орқали сингади), нафас олиш йўллари орқали, ичдан (озуқа б-н бирга ошқозон ичак аъзоларига киради), сингиб таъсир қилувчи (ўсимлик тўқи-маларига илдиз ва баргдан сингувчи) турлари бор. Кўпгина И. ҳам сиртдан, ҳам ичдан таъсир этиш хусусиятига эга. Ичдан таъсир қилувчи И. зараркунандаларнинг еган овқати б-н ошқозонга тушиб, уларни ўлдиради; нафас йўллари орқали таъсир қилувчи И. ҳашарот танасига нафас йўлидан, сиртдан (тери орқали) таъсир қилувчи И. эса терисидан киради. Баъзи И. ўсимликка илдизи ва барги орқали кириб, унинг ширасини ҳашарот учун заҳарли қилиб қўяди.
Кимёвий таркибига кўра анорганик ва органик И.га бўлинади. Анорганик И.га турли хил металл бирикмалари, шу жумладан кенг ишлатиладиган олтингугурт препаратлари мисол бўлади. И.нинг катта гуруҳини юқори физиологик фаолликка эга бўлган органик бирикмалар ташкил этади. У хлорорганик, фосфорорганик, кар-баматли бирикмаларга бўлинади. И. ҳўлланувчи кукун (сувли суспензия қилиб пуркаш учун), дуст (экинларига чангитиш, уруғни упалаш учун), эмульсия концентратлари ёки эмуль-сияланувчи концентрат (сувда суюлтириб эмульсия ҳолида пуркаш учун), махсус (ўта кичик ҳажмда пуркаш учун препаратлар, паста, тутун шашкалари, аэрозоллар, фумигация учун ва б.) ҳамда донадорланган препаратлар (тупроққа уруғ б-н бирга ёки ниҳол пайдо бўлгандан сўнг солиш учун) ҳолида ишлаб чиқарилади. И. таъсир кучи бир неча кундан бир неча йилгача давом этиши мумкин. Уларнинг таъсир кучи даражаси кўпгина омилларга, биринчи навбатда, бирикманинг кимёвий таркибига боғлиқ. Mac, таркибида маргимуш, симоб бўлган, шунингдек, хлорорганик препаратлар структураси жуда барқарорлиги б-н ажралиб туради. Кўпгина фосфорорганик И. ёруғлик, намлик ва муҳитнинг биологик омиллари таъсирида тез парчаланади, шунинг учун ҳам бу препаратлар ўсимликлар учун хавфсиздир. Одам ва ис-сиққонли ҳайвонларга таъсири жиҳатидан ҳам И. бир-биридан кескин фарқ қилади. И.нинг заҳарлилик даражаси ўртача ўлим дозасини (яъни синовдаги ҳайвонларнинг 50% нобуд бўлиши-ни) кўрсатадиган ЎД50 белгиси б-н ифодаланади. Қабул қилинган тасниф бўйича препаратларнинг заҳарлилик даражаси (синовдаги ҳайвонларга ичдан таъсир этганда) қуйидагича гуруҳланади: ўта заҳарли (ЎД50—50 мг/кг гача), заҳари кучли (ЎД50—50—200 мг/ кг), ўртача заҳарли (ЎД50—200—1000 мг/кг), заҳари кучсиз (ЎД50—1000 мг/ кг дан юқори).
Деҳқончиликда И.дан экинларни зараркунандаларни ҳимоя қилишда кенг фойдаланилади. Инсектицид препаратларнинг таъсир этувчи моддаси тарзида фойдаланиладиган кимёвий моддаларнинг сони (жаҳон миқёсида) 300 дан ортиқ, уларнинг препарат шакллари 5 мингга яқин. К,, х. зараркунандалари — ҳашаротларга қарши кураш муаммоларининг жадал ўрганилиши ҳамда самараси юқори ва иссиққонли ҳайвонлар учун хавфи камроқ янги препарат ва бирикмаларнинг кашф этилиши туфайли И.нинг турхили доимо янгиланиб бормоқда. Ҳоз. шаро-итларда мишьяк ва фторли ноорганик И. қўлланилмайди. Ривожланган мамлакатларда, шу жумладан, Ўзбекистонда хам илгари ишлатиб келинган ДДТ ва бир қанча хлорорганик (полидофен, анабазин ва никотин сульфат каби заҳари кучли) И.ни эндиликда қ. х.да қўллаш тақиқланган. Улар ўрнига заҳари кучсиз ва ўртача заҳарли И. тав-сия этилган, жумладан, фосфорорганик бирикмаларни қўллаш тобора кенгаймоқда. Кейинги йилларда қ. х.да сарф меъёри оз (1 га майдонга 25—200 г) ва заҳари нисбатан кучсиз бўлган синтетик пиретроидларлан кўпроқфойдаланилмоқда. Ўзбекистонда 90-й.ларнинг 2-ярмидан бошлаб Ғарбий Евро-падаги кимё концернларида («Сибо Гейга», «Байер» ва б.) ишлаб чиқарилган И. кўпроққўлланилади. Ўзбекистонда уларнинг ваколатхоналари очилган.
И.ларнинг сув ҳавзаларига тушишини, асалари ва б. фойдали ҳашаротларнинг заҳарланиши, ҳайвон ва ўсимлик маҳсулотларида тўпланиши ва б. зарарли таъсирининг олдини олиш учун уларни сақлаш, қўллаш, ташиш қоидаларига қатъий амал қилиш керак (яна қ. Пестицидлар).
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.