Istaravşan

Istaravşan — Tojikistonning şimolidagi, Suğd viloyatidagi şahar. 2000-yilgaça Öratepa (rusça: Ura-Tyube) deb atalgan. Şahar Markaziy Osiyoning qadimiy savdo va hunarmandçilik markazlaridan biri hisoblanadi.

Şaharning bunyod etilişi arxeologik ma'lumotlarga köra miloddan avvalgi 8–6-asrlarga töğri keladi (özbekça Vikipediya). Şahar 2002-yilda 2500 yillik yubileyini nişonlagan. Ba'zi tadqiqotçilar uni Kir II (Kir Buyuk) tomonidan asos solingan qadimiy Kiropol (Kuruşkada) bilan boğlaydi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Istaravşan Kiropolning uçta taxminiy joylaşuvidan biridir. Rus Vikipediyasiga köra, bu masala hozirça oçiq qolmoqda, çunki arxeologik ma'lumotlar aniq javob bermaydi.

Örta asrlarda hudud Ustruşona viloyati tarkibida bölgan. 5-asr oxiri — 7-asrda eftaliylar va Ğarbiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan, uni mahalliy hukmdorlar — afşinlar boşqargan. Arablarga uzoq qarşilik körsatgan Ustruşona 822-yilda xalifalikka qöşilgan. 893-yilda Ismoil Somoniy afşinlar hukmronligiga çek qöygan (rus Vikipediyasi). Özbekça Vikipediyada 893-yildan Somoniylarga tobe bölgani aytilgan.

Rus Vikipediyasiga köra, şahar 13-asrda möğullar tomonidan vayron qilingan, 15–16-asrlarda qayta gullab-yaşnagan va Öratepa deb atalgan. Öratepa nomi Boburning «Boburnoma» asarida tilga olingan. 18-asrning ikkinçi yarmida Öratepa bekligi Buxorodan mustaqil bölgan. Keyinçalik u Qöqon xonligi va Buxoro amirligi örtasida talaşuv obyekti bölgan. Şahar rus qöşinlari tomonidan bosib olingan: rus Vikipediyasida 1866-yil 2-oktabr, özbekça Vikipediyada 1886-yil körsatilgan. 1868-yilgi şartnomaga köra u Rossiya imperiyasiga ötgan. 1875-yilda şaharda katta qözğolon kötarilgan. 2000-yil 10-noyabrdagi Tojikiston hukumati qarori bilan Öratepa Istaravşan deb qayta nomlangan (rus Vikipediyasi).

Şahar Turkiston tizmasining şimoliy etagida joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi özbekça Vikipediyada 1000 m, rus Vikipediyasida 1100 m deb berilgan. Xöjandgaça masofa 73 km (ingliz Vikipediyasida 78 km). Duşanba—Xöjand avtomagistrali şahar markazidan ötadi. Yaqin temir yöl stansiyasi — Xovos (45 km). Şahar maydoni 34 km². Janubida, 10 km narida, 1965-yilda qurilgan Kattasoy suv ombori bor.

Özbekça Vikipediyaga köra, iyul oyining örtaça harorati 25°, yanvarniki 2°, yillik yoğin 368 mm. Ingliz Vikipediyasiga köra, yillik örtaça harorat 12,2 °C, yoğin taxminan 400 mm.

Şahar aholisi 2013-yilda 57,4 ming kişi bölgan (özbekça Vikipediya). Ingliz Vikipediyasiga köra, Istaravşanning ma'muriy hududida 1830 km² maydonda 273 500 kişi yaşaydi, ularning 76 foizi qişloq joylarda istiqomat qiladi. Rus Vikipediyasiga köra, 19-asrda uruşlar tufayli şahar aholisi 100 ming kişidan 36,6 ming kişiga kamaygan.

Şaharda meva va sabzavot konservalaş, non, sut, ğişt zavodlari va trikotaj fabrikasi mavjud. Savdo va maişiy xizmat şoxobçalari işlaydi. Istaravşan yoğoç va metallga öyib gul soliş, sopolga gul soliş hamda kaştaçilikning qadimiy markazi. Şahar Buyuk ipak yöli çorrahasida joylaşgani uçun hunarmandçilik va savdo markazi sifatida tanilgan.

Şaharda musiqa maktablari, pedagogika va hunar-texnika bilim yurtlari, kutubxona, xalq teatri va tarixiy ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatadi. Me'moriy yodgorliklar orasida Kökgumbaz (Abdullatif Sulton) masjidi va madrasasi (16–17-asrlar), Bobotağo (15-asr oxiri), Abduqodir Jeloniy (15-asr oxiri), Sari Mozor (16-asr) va Çorgumbaz (18-asr) maqbaralari bor. 19–20-asrlarda qurilgan sinçli naqşinkor binolar ham saqlangan.

Ingliz Vikipediyasi maşhur şaxslar sifatida şoir, tarixçi va öqituvçi Dilşod Barno (1800–1905) hamda nazariy kimyogar Ulmas Mirsaidovni (1945-yilda tuğilgan) körsatadi. Şahar Rossiyaning Krasnoyarsk şahri bilan hamdöst (2000).