Jam (musiqa)
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Jam (arabça — «majmua, töplam») — ötmiş Şarq musiqa ilmida bir neça jinsning qöşilişidan hosil böladigan murakkab lad (parda) tuzilmalarining umumiy nomi. Bu atama örta asrlar musiqa nazariyasida tovuşqatorlarni tasniflaş uçun qöllangan va bugungi maqom an'anasining nazariy asoslarini tuşuniş uçun muhim hisoblanadi.12
Mazmuni
13Şarq musiqa nazariyasida lad tuzilmasining kiçik qurilişi birligi jins deb atalgan. ÖzME'ga köra, jinslar turli tartibda birlaşib, kattaroq tuzilma — jamni hosil qiladi. Jamning muayyan turlari maqom, şö'ba, avoza va murakkabot nomlari bilan yuritilgan. Jamlar tarkibiga kirgan jinslarning qaysilari ekani va ularning qanday joylaşganiga qarab bir-biridan farqlanadi, şu asosda ular bir neça xilga ajratilgan.
Örganilişi
13ÖzME jamlarning tuzilişi va badiiy xususiyatlari Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Zayla, Safiuddin Urmaviy, Qutbiddin Şeroziy, Abduqodir Maroğiy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobiddin al-Husayniy va Darvişali Çangiy kabi mualliflarning musiqiy risolalarida bayon etilganini qayd etadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, ular orasida 13-asrda yaşagan Safiuddin Urmaviyning «Kitob al-advor» asari alohida örin tutadi: u Ibn Sinodan keyin saqlanib qolgan ilk ilmiy musiqa nazariyasi asari bölib, unda oktavaning 17 bosqiçga bölinişi, ön ikki maqom va olti ovoz (avoza) ladlarining nomlari va ta'riflari keltirilgan. Bu kitob asrlar davomida eng köp köçirilgan va şarhlangan musiqa risolalaridan biri bölgan. Urmaviy tizimidagi ladlarning köpçiligi fors nomlarini, qolganlari arab nomlarini olgan.
Ahamiyati
13ÖzME'ga köra, jamlar haqidagi ta'limot Ön ikki maqom tizimini örganişda va Şaşmaqom ladlarining asoslarini aniqlaşda katta ahamiyatga ega. Jamlar orasida hozirgi özbek va tojik musiqasining asosi sanaladigan Şaşmaqom şö'balaridagi lad tuzilmalariga mos keladiganlari ham bor. Inglizça Vikipediyaga köra, Şaşmaqom — fors tilida «olti maqom» degan ma'noni anglatuvçi, ehtimol Buxoroda şakllangan Markaziy Osiyo musiqa janri bölib, u Özbekiston va Tojikistonga xosdir. 20-asr boşlarida Abdurauf Fitrat bu an'anani özbek xalqining buyuk musiqiy merosi sifatida körsatgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Jam (musiqa) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3396 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJam (musiqa). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3396
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3396
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Safi al-Din al-Urmawien.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Şaşmaqamen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 47-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 47-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.