Jamila

«Jamila» — qirğiz yozuvçisi Çingiz Aytmatovning 1958-yilda rus tilida naşr etilgan birinçi yirik qissasi. Asar muallifga xalqaro şuhrat keltirgan.

Manbalarda qissaning yoziliş jarayoni haqida ma'lumot yöq. Ma'lumki, u dastlab 1958-yilda rus tilida naşr etilgan. Hikoyadagi işoralarga köra, voqealar şimoli-ğarbiy Qirğizistonda, taxminan Talas viloyatida keçadi. Syujet jamoa xöjaligi madaniyati öz çöqqisining dastlabki bosqiçida bölgan davr fonida rivojlanadi.

Hikoyani qirğiz rassomi Seyit öz bolaligini eslab hikoya qiladi. Voqealar Ikkinçi jahon uruşi davrida qirğiz ovulida keçadi. Ön beş yoşli Seyit patriarxal oilada yaşaydi; uning akasi Sadik, boşqa ovul erkaklari kabi, frontda. Seyitning burçi kelinoyisi Jamilaning xatti-harakatlarini kuzatiş hisoblanadi.

Jarohat olgan Daniyar ovulga qaytadi. Kolxozda işçi kuçi yetişmagani uçun unga Jamila va Seyitga don taşişda yordam beriş topşiriladi. Dastlab Jamila qovoqli Daniyarni masxara qiladi, tez orada ular bir-birini sevib qoladi. Keyin oşiqlar ovuldan birga ketadi. Seyit ularning ketişini tasodifan körib, özi ham Jamilani sevganini anglaydi va bolalik bilan xayrlaşib yiğlaydi. Qişloqdoşlar va frontdan qaytgan Sadik Jamilaning xatti-harakatini qoralaydi, Seyit esa uning tanlovini qabul qiladi. Seyit ham tez orada rassom böliş uçun ovuldan ketadi va diplom işi sifatida Jamila bilan Daniyar tasvirlangan rasm çizadi. Qissa şu rasm tilga olinişi bilan boşlanadi va tugaydi.

Tahlilçilarga köra, Aytmatov hayotni patriarxal tarzda tasvirlasa-da, uni mutlaq zulmkor tizim sifatida körsatmaydi. Seyit sevgini erkinlik deb biladi va kattalaşgan rivoyatçi sifatida aynan şu erkinlik uni rassomlikka undaganini aytadi. Qissa erlari yöqligida sadoqatli ayol haqidagi sovet adabiyotidagi odatiy qolipni ham takrorlamaydi; bu öşa davr uçun dadil qadam bölgan.

Rus tilida qissa 1958-yilda A. Dmitrieva tarjimasida çop etilgan. Lui Aragon qilgan fransuz tilidagi tarjima bir yil keyin naşr etilgan. Qissa dunyoning barça asosiy tillariga tarjima qilingan; nemis tilidagi tarjimasi GDR maktab dasturiga kiritilgan.

1963-yil aprelida qissa Aytmatovning «Toğlar va daştlar qissalari» töplamiga «Birinçi muallim», «Tuya közi» kabi asarlar bilan birga kiritilgan. Şu töplam uçun muallif Lenin mukofotini olgan. Rusça naşrlardan biri — «Sobranie soçineniy v trex tomax» (Moskva: Molodaya gvardiya, 1982). Ingliz tilida «Tales of the Mountains and Steppes» (Moscow: Progress Publishers, 1973) hamda James Riordan tarjimasi (Telegram Books, London, 2007) bosilgan. Faynna Glagoleva tarjimasi onlayn ham mavjud.

Aragon qissaga yozgan muqaddimada uni «dunyodagi eng gözal sevgi qissasi» deb atagan. Osmonakun Ibraimov asarda musiqa katta ahamiyatga ega ekanini, uning fikriça, musiqa asarning asosiy ma'no hosil qiluvçi unsuri ekanini ta'kidlagan.

1960-yilda bastakor Mixail Raukhverger «Jamila» operasini yaratgan. 1968-yilda Irina Poplavskaya qissa asosida film suratga olgan; boş rollarni Natalya Arinbasarova va Suymenkul Çokmorov ijro etgan. Nemis-qirğiz hamkorligidagi ikkinçi ekranizatsiya 1994-yilda rejissyor Monika Teuber tomonidan çiqarilgan. 2009-yilda Qirğiziston Aytmatov va uning asarlariga, jumladan «Jamila»ga bağişlab xotira tangalari çiqargan; şu yili çiqarilgan poçta markalaridan biri ham qissani aks ettiradi.