Kiçik osiyo yarim oroli

Kiçik Osiyo yarim oroli (Anadolu, inglizça Asia Minor) — Osiyoning ğarbiy qismidagi yarim orol. U Turkiya quruqlik hududining katta qismini taşkil etadi. Mavzu aholi punkti emas, balki geografik hudud hisoblanadi; şu sababli maqola mavjud manbalar doirasida yozildi.

Anatoliyada insonlar paleolit davridan beri yaşab kelgan. Neolit davri aholi manzilgohlari orasida Çatalxoyuk, Gobekli Tepe, Çayonyu, Hacilar va boşqalar bor; ingliz tilidagi manbaga köra, miloddan avvalgi 7000-yillarga oid Çatalxoyuk ulardan eng rivojlangani hisoblanadi. Neolit davrida yarim orol dehqonçilik rivojlangan dastlabki markazlardan biri bölgan. Arxeogenetik tadqiqotlarga köra, taxminan 9000 yil avval anatoliyalik dehqonlar Yevropaga köçgan.

Yozma tarix miloddan avvalgi taxminan 2000-yillarga oid, hozirgi Kyultepeda topilgan loy lavhalardan boşlanadi; ular ossuriyaliklarning savdo koloniyasiga tegişli edi. Öşa davrda yarim orolda xatt, xurr, xet, luviy va palay tillari qöllangan. Eng qadimgi aholi xattlar hind-yevropa tilidagi anatoliya xalqlari tomonidan asta-sekin singdirib yuborilgan. Antik davrda anatoliya tillari asosan yunon tili bilan almaşgan.

Vizantiya davrida saljuqiy turklar bu hududda mustahkamlandi. Anatoliyaning turklaşuvi 11-asr oxirida Saljuqiylar davlati davrida boşlanib, 20-asr boşigaça Usmonlilar davlati ostida davom etdi. Manbada 1894–1924-yillarda yunonlar va armanlarning ommaviy öldirilişi hamda quvğin qilingani ham qayd etilgan.

Anatolia nomi yunonça «Anatoli» — «Şarq» sözidan olingan; turkça Anadolu şu nomdan kelib çiqqan. Yunonlar yarim orolni «Asiya» deb ham atagan, keyinçalik «Kiçik Osiyo» (Mikra Asiya) nomi paydo bölgan. Saljuqiylar bu yerni «Rum» deb atagan, 12-asrga kelib yevropaliklar «Turçia» nomini işlatgan.

Yarim orol Qora, Marmar, Egey va Örta dengizlar hamda ularni boğlovçi böğozlar bilan çegaralangan. Maydoni 506 ming km², uzunligi 1000 km dan ortiq, kengligi 400–600 km. Dengiz böyidagi kambar pasttekislikdan taşqari hamma qismi toğlik. Şimoliy va janubiy qirğoqlari tekis, ğarbiy qirğoği notekis va orollarga boy. Markaziy qismida çala çöl landşaftli Anadolu yassitoğligi joylaşgan. Eng baland joyi — söngan Erjiyos vulkani (3916 m). Şimoliy va ğarbiy qismlarida zilzilalar bölib turadi; karst relyef şakllari keng tarqalgan.

Iqlimi subtropik, örta dengiz iqlimli bölib, şarqqa tomon qurğoqlaşadi. Yillik yoğin çekka toğlarda 1000–3000 mm, içki rayonlarda 200–500 mm. Daryolari kamsuv, qişda tölibroq oqadi; oqmas köl va şörxoklar köp. Çala çöl va daşt ösimliklari ösadi, örmonlar uçraydi.

Anatoliyaning şarqiy çegarasi turliça belgilanadi: an'anaviy ta'rifda u Iskandarun qöltiğidan Qora dengizgaça bölgan noaniq çiziq, boşqa ta'rifda esa Turkiyaning butun Osiyo qismi.