Kito

Kito (ispança: San Francisco de Quito) — Ekvadorning poytaxti, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholi soni jihatidan Guayakildan keyin ikkinçi örinda turadi. Şahar Piçinça provinsiyasining ma'muriy markazi hamdir.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1-ming yillik oxirida bu yerda kitu qabilasining aholi punkti bölgan; taxminan 980-yilda uni kara xalqi egallagan, 15-asrda esa bu yerlarni inklar bosib olgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada inka hukmdori Vayna Kapak kitularni mağlub etib, Kitoni imperiyaning şimoliy viloyati poytaxti qilgani aytiladi. Şu manbaga köra, eng qadimgi izlar (Ilalo vulkani yonbağridagi obsidian qurollar) miloddan avvalgi 8000-yillarga oid.

Şahar 1534-yilda ispan konkistadori Sebastyan de Belalkasar tomonidan hind aholi punkti örnida asos solingan. Rasmiy asos soliş sanasi sifatida 1534-yil 6-dekabr körsatiladi. Ingliz tilidagi manbada Belalkasar 204 köçmançi bilan kelgani, şahar 1541-yil 28-martda “şahar” maqomini olgani aytiladi. 1563-yilda Kitoda Qirollik audiyensiyasi taşkil etilgan. Rus tilidagi manbaga köra, hindlarning qözğolonlari 1592, 1765 va 1809-yillarda bölgan.

Ingliz tilidagi maqolada 1822-yil 24-mayda Antonio Xose de Sukre Piçinça jangida ğalaba qozonib, Kito va atrof mustaqilligini ta'minlagani yoziladi. Rus tilidagi manba esa mustaqillik e'loni sanasini 29-may deb körsatadi. Şahar 1822-yildan Buyuk Kolumbiya tarkibida bölgan (rus manbasida — 1826-yil), 1830-yildan Ekvador Respublikasi poytaxti. Özbekça manbaga köra, Kito 1797 va 1859-yillardagi zilzilalardan katta zarar körgan. 1873-yilda şaharda astronomik rasadxona taşkil etilgan. 2013-yilda yangi Mariskal Sukre xalqaro aeroporti oçilgan, 2022-yildan (rus manbasi) yoki 2023-yil 1-dekabrdan (ingliz manbasi) metro işlaydi.

Kito And toğlaridagi toğlararo vodiyda, Piçinça vulkanining yon bağrida joylaşgan. Balandligi manbalarda 2818 m (özbek va rus), 2820 m va 2850 m (ingliz) deb berilgan. Şahar ekvatordan taxminan 24 km janubda joylaşgan, maydoni taxminan 290 km². Piçinça faol vulqon bölib, eng kuçli otilişi 1660-yilda bölgan, oxirgi marta 1999-yil 5-oktyabrda kuzatilgan.

Iqlimi baland toğ iqlimi: yil davomida harorat +13…+15 °C atrofida, yillik yoğin taxminan 1200 mm. Yilda ikki fasl — yomğirli va quruq fasl bor.

Aholi soni turli manbalarda turliça: 1,4 mln. (1995, özbekça manba), 1 856 501 (2005, rus manbasi), 2 239 191 (2011, ingliz manbasi). Rus manbasiga köra, aholining taxminan beşdan ikki qismi keçua hindlari, beşdan ikki qismi metislar, beşdan bir qismi qora tanlilar. Aksariyat imonlilar katoliklar.

Şaharda töqimaçilik, oziq-ovqat, charm poyabzal, mebel, keramika, kimyo-farmatsevtika va maşinasozlik korxonalari bor; hunarmandlar zargarlik buyumlari tayyorlaydi. Ingliz manbasiga köra, Ekvadordagi transmilliy kompaniyalarning aksariyati bbboş qarorgohini şu yerda joylaştirgan. Panamerika şossesi Kitoni Bogota va Lima bilan boğlaydi.

1978-yilda Kito va Krakov YUNESKOning Jahon madaniy merosi röyxatiga kiritilgan birinçi şaharlar böldi. Mustamlaka davri markazida sobor, San-Fransisko, La-Kompanya va boşqa çerkovlar, Hukumat saroyi (1747) saqlangan; rus manbasiga köra, San-Fransisko çerkovi ispanlar Janubiy Amerikada qurgan eng katta mustamlaka inşooti. Şaharda Markaziy va Katolik universitetlari, Milliy politexnika maktabi, Ekvador Fanlar akademiyasi, Milliy teatr, muzeylar, kutubxonalar, rasadxona va botanika boği bor. Futbol eng ommabop sport turi.