Koks
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Koks (nemisça Koks, inglizça coke) — toşkömir, neft, torf kabi tabiiy yoqilğilarni yoki ularni qayta işlaşdan olingan mahsulotlarni havosiz muhitda qizdiriş natijasida hosil böladigan ugleroddan boy qattiq qoldiq. Inglizça Vikipediyaga köra, u kulrang, qattiq va ğovak yoqilği bölib, asosan temir rudasini eritişda, şuningdek peç va temirçilik ustaxonalarida yoqilği sifatida qöllanadi.1
Olinişi
13Koks olinadigan jarayon kokslaş deb ataladi. ÖzME'ga köra, xom aşyo havo kirmaydigan kamerada 950—1050° gaça qizdiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunda kömir tarkibidagi suv, uçuvçan moddalar, kömir gazi va toşkömir smolasi ajralib çiqadi, qolgan ugleroddan iborat qattiq massa esa koksga aylanadi. Qöşimça mahsulot sifatida ammiak, piridin va boşqa moddalar olinadi; zamonaviy korxonalarda ular yiğib olinib, kimyo sanoatida xom aşyo sifatida işlatiladi. Kokslaş uçun kul va oltingugurt miqdori kam bölgan maxsus kokslanuvçi kömir navlari tanlanadi.
Turlari
13ÖzME koksning toşkömirdan olinadigan, elektrod uçun möljallangan va neftdan olinadigan turlarini ajratadi. Toşkömir koksi domna va quyuv peçlarida işlatiladi. Neft koksi neftni qayta işlaş zavodlarida hosil böladi; Inglizça Vikipediyaga köra, undan quruq elementlar, elektroliz va payvandlaş elektrodlari tayyorlanadi. Koks tabiatda geologik jarayonlar natijasida ham hosil bölişi mumkin.
Qöllanilişi
13Koksning asosiy iste'molçisi — qora metallurgiya. ÖzME'ga köra, domna peçida u ham yoqilği, ham temirni oksidlardan ajratib oluvçi qaytaruvçi vazifasini bajaradi. Bundan taşqari koks quyuv işlarida, rudalarni aglomeratsiyalaşda, polimetall çiqindilarni qayta işlaşda yoqilği sifatida, elektrodlar işlab çiqarişda esa xom aşyo sifatida qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, koks yonganda deyarli tutun çiqarmaydi, şu bois ayrim mamlakatlarda u uylarni isitişda kömirning tutunsiz örinbosari sifatida işlatilgan. Undan sintez gazi — uglerod oksidi va vodorod aralaşmasi ham olinadi.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, koks qadimgi Xitoyda ma'lum bölgan: 11-asr boşlarida Sariq daryo vodiysidagi temirçilar örmon kam bölgan bu hududda yoqilği sifatida koksdan foydalana boşlagan. Hozir ham [[Xitoy Xalq Respublikasi|Xitoy]] dunyodagi eng yirik koks işlab çiqaruvçi davlat bölib, jahon işlab çiqarişining qariyb 60 foizi unga töğri keladi. Yevropada 1709-yilda ingliz Abraham Darbi koksda işlaydigan domna peçini qurgan. Koks yoğoç kömiriga qaraganda mustahkam bölgani uçun domna peçlarini balandroq va kattaroq qiliş imkonini bergan; arzon temirning paydo bölişi esa sanoat inqilobiga yöl oçgan omillardan biri bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Koks // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3810 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKoks. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3810
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3810
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Coke (fuel)en.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.