Kontraktatsiya şartnomasi

Kontraktatsiya şartnomasi — qişloq xöjaligi mahsulotini yetiştiruvçi bilan uni qayta işlaş yoki sotiş uçun xarid qiluvçi tayyorlovçi örtasida tuziladigan, oldi-sotdi şartnomasining alohida turi. Unga köra yetiştiruvçi kelişilgan muddatda mahsulotni topşiriş, tayyorlovçi esa uni qabul qilib, belgilangan narxda va muddatda haqini tölaş majburiyatini oladi.1

ÖzME'ga köra, bunday şartnomalar paxta, ğalla, jun, pilla, meva-sabzavot va boşqa qişloq xöjaligi mahsulotlari böyiça tuziladi va bozor iqtisodiyoti şaroitida agrar sohani rivojlantiriş uçun eng qulay huquqiy vositalardan biri hisoblanadi. Uning oddiy oldi-sotdidan asosiy farqi — tomonlar örtasida uzoq muddatli aloqa örnatilişi: qişloq xöjaligi mavsumiy bölgani uçun işlab çiqaruvçi öz xaridori bilan oldindan kelişib, hamkorlikda işlaşi muhim.

Rusça Vikipediyaga köra, şartnoma predmeti — sotuvçining xöjaligida yetiştirilgan (don, sabzavot, meva) yoki işlab çiqarilgan (tirik mol, parranda) mahsulot; un, göşt, konserva yoki şarbat kabi qayta işlangan mahsulot esa yetkazib beriş şartnomasi orqali sotiladi. Şartnoma tuzilgan paytda hali mavjud bölmagan, kelgusida olinadigan hosil ham uning obyekti böla oladi.

ÖzME'ga köra, şartnomada mulkçilik şakli va idoraviy böysunişidan qat'i nazar, qişloq xöjaligi mahsulotlarini xarid qiluvçi taşkilot va korxonalar — tayyorlov, savdo va qayta işlaş korxonalari bir tomondan, şirkat va fermer (dehqon) xöjaliklari ikkinçi tomondan iştirok etadi. Mahsulot davlat ehtiyoji uçun sotib olinsa, qişloq xöjaligi korxonasi va tayyorlovçi bilan birga ularga xizmat körsatuvçi banklar ham şartnoma subyekti böladi.

Şartnomada mahsulot nomi, assortimenti, miqdori, sifati, narxi va umumiy summasi, yetkazib beriş tartibi, topşiriş-qabul qiliş joyi va muddatlari, hisob-kitob tartibi hamda şartlar buzilgandagi javobgarlik körsatiladi. ÖzME'ga köra, şartnoma 1 yildan 5 yilgaça muddatga, qişloq xöjaligi korxonasi joylaşgan joyda, uç nusxada tuziladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda bu munosabatlar Fuqarolik kodeksining 465—467-moddalari hamda Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 29-avgustdagi 438-son qarori bilan tasdiqlangan nizom orqali tartibga solinadi.

Rusça Vikipediya Rossiya huquqi misolida bir neça xususiyatni ajratib körsatadi: işlab çiqaruvçi ob-havo kabi taşqi omillarga boğliq bölgani uçun şartnomaning kuçsizroq tomoni hisoblanadi. Şu bois tayyorlovçi odatda mahsulotni u turgan joyda qabul qiliş va olib ketişni taşkil etiş majburiyatini oladi, işlab çiqaruvçi esa majburiyatini bajarmagan taqdirda faqat aybi bölsagina javob beradi — döl, toşqin yoki keskin sovuq kabi yengib bölmas kuç holatlarida u javobgarlikdan ozod böladi. Şu manbaga köra, sovet davrida bu turdagi şartnomaga oid maxsus normalar birinçi marta RSFSRning 1964-yilgi Fuqarolik kodeksida paydo bölgan.