Konverter

Konverter (inglizça converter, lotinça convertere — «özgartirmoq, aylantirmoq») — suyuq çöyan orqali havo yoki kislorod puflab pölat oladigan, şuningdek mis va nikel şteynlarini (metall sulfidlari qotişmalarini) havo yoki kislorod bilan puflab, ulardan rangli metallar ajratadigan metallurgiya agregati. Rusça Vikipediyaga köra, bu usul konverter yoki kislorod-konverter usuli deb ataladi va dunyoda işlab çiqariladigan pölatning yarmidan köpi şu yöl bilan olinadi.1

ÖzME'ga köra, konverter nok yoki silindr şaklidagi idişdir. Rusça Vikipediya uni uç qismga ajratadi: yuqori qism (şlem), örta silindrsimon qism va tub. Kislorod yoki havo idişga tubidan, yonidan yoki ustidan furmalar orqali beriladi; zamonaviy agregatlarda kislorod taxminan 1,5 MPa bosim ostida yuboriladi.

Işlaş tartibi quyidagiça: konverter maxsus mexanizm yordamida yonboşlatiladi, böğzi orqali suyuq çöyan quyiladi, söng flyus va temir-tersak solinadi. Puflaş paytida çöyandagi ortiqça uglerod va boşqa qöşimçalar oksidlanib yonadi, ajralgan issiqlik esa metallni pölat suyuqlanadigan haroratgaça qizdiradi. Tayyor pölat, şlak va gazlar ham öşa böğiz orqali çiqariladi. ÖzME'ga köra, bunday konverterlarning siğimi 400 tonnagaça yetadi. Rusça Vikipediyaga köra, uçta 400 tonnalik konverterdan iborat sex yiliga 10 million tonnagaça pölat bera oladi.

Rangli metallurgiyada qöllanadigan konverterlarning içi magnezit ğişti bilan qoplanadi. Şteyn va flyuslar böğizdan solinadi, havo yoki kislorod esa pastki qismdagi furmalar orqali beriladi; hosil bölgan şlak va metall böğizdan quyib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu jarayonda şteyndan ortiqça temir va oltingugurt çiqarib taşlanadi, keyingi bosqiçda esa xomaki mis olinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, konverterni 1856-yilda Angliyada Genri Bessemer ixtiro qilgan: uning ğoyasiga köra, çöyandagi ortiqça uglerod puflangan havoda yoqilği kabi yonib, metallni kerakli haroratgaça qizdirişi kerak edi. Keyinroq Sidni Gilkrist Tomas konverter içki qoplamasini özgartirib, fosforni ajratiş uçun ohak qöşişni taklif etgan. Bu ikki usul ÖzME'da tilga olingan bessemer va tomas konverterlarining asosidir. Ammo XIX asrning ikkinçi yarmida paydo bölgan marten peçi sifatliroq pölat bergani uçun konverterni deyarli yuz yil siqib çiqargan.

Konverterning qayta keng tarqalişi XX asrning 1930-yillarida köp miqdorda toza kislorod oliş usullari işlab çiqilgani bilan boğliq. Kislorodli puflaş eritişni ançagina tezlaştirgan: rusça Vikipediyaga köra, bir xil miqdordagi metallni eritiş marten peçida sakkiz soat, konverterda esa qirq daqiqa çamasida davom etadi. Dastlabki sanoat kislorod-konverter sexlari Avstriyaning Lints (1952) va Donavits (1953) şaharlarida işga tuşirilgan. ÖzME'ga köra, bugungi kunda pölat olişda asosan kislorodli konverterlar işlatiladi.