Kosmetika

Kosmetika (yunonça «kosmetike» — bezaş, pardoz san'ati) — inson qiyofasini çiroyli qiliş va teri, soç, tirnoq hamda oğiz böşliğini parvariş qilişga qaratilgan tadbirlar va vositalar majmui. Bu söz bilan şunday vositalar haqidagi ta'limot ham, ularning özi — krem, upa, losyon, lab böyoği kabi mahsulotlar ham ataladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «kosmetika» sözi yunonça «kosmos» — tartib, bezak sözidan kelib çiqqan va «bezaş, tartibga soliş mahorati» ma'nosini beradi. Kosmetika — tanani tozalaş, bezaş, jozibali qiliş yoki taşqi körinişini özgartiriş uçun qöllanadigan, tabiiy yoki sun'iy yöl bilan olingan kimyoviy birikmalar aralaşmasidir. Turli mamlakatlarda uning huquqiy ta'rifi farq qiladi: masalan, AQŞda sof sovun kosmetikaga kiritilmaydi, Kanadada esa qöl sovuni ham şu toifaga kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, «kosmetika» atamasi alohida soha nomi sifatida 1867-yilgi Parij xalqaro körgazmasidan keyin keng tarqalgan: unda parfyumeriya va sovun mahsulotlari farmatsevtikadan alohida namoyiş qilingan.

Rusça Vikipediyaga köra, kosmetikaning tarixi kamida yetti ming yilni qamraydi. Ilk bezak vositalari sifatida qizil oxra kabi mineral böyoqlar işlatilgan. Qadimgi Misrda közga surma qöyiş nafaqat bezak, balki yovuz ruhlardan himoya vositasi deb hisoblangan; misrliklar xuşböy moy va malhamlar bilan terini tozalab, quyoş va şamoldan asragan. Qadimgi Eronda közga suriladigan qora kukun keng tarqalgan, qadimgi rimliklar esa qoş-kiprik, yonoq va lablar uçun turli böyoqlar, epilyatsiya uçun mum işlatgan. ÖzME'ga köra, qadim zamonlarda pardoz vositalarini tayyorlaş sirlarini faqat tabiblar bilgan. Inglizça Vikipediya ilk kosmetik vositalarning ayrimlari tarkibida qörğoşin kabi zaharli moddalar bölgani va ular oğir kasallik, hatto ölimga sabab bölganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, 19-asrga kelib kosmetika ilmiy asosda rivojlana boşlagan va teri, soç va tirnoq parvarişi, tuğma yoki keyin paydo bölgan kamçiliklarni bartaraf etiş bilan şuğullanadigan tibbiyot bölimi — kosmetologiya şakllangan. ÖzME kosmetikani şartli ravişda uç turga ajratadi:

• Gigiyenik kosmetika — terining tabiiy holatini saqlaş, teri kasalliklari va erta ajin tuşişining oldini oliş uçun yuzni muntazam tozalaş, massaj qiliş va kosmetik vositalardan oqilona foydalanişni öz içiga oladi.
• Davolaş (vraçlik) kosmetikasi — teri, soç va tirnoq nuqsonlarini bartaraf etiş: haddan taşqari quruq yoki yoğli teri, sepkil, husnbuzar, seboreya, çandiq va tatuirovkalarni davolaş yoki yöqotiş. Bu yerda massaj, niqoblar, oziqlantiruvçi kremlar va fizioterapiya qöllanadi, ayrim hollarda jarrohlik usuliga murojaat qilinadi.
• Pardoz (dekorativ) kosmetika — körinişdagi nuqsonlarni yaşiriş va yuz, köz, lab körinişini bezaş.

Rusça Vikipediyada esa kosmetika ikki asosiy guruhga — gigiyenik (sovun, losyon) va dekorativ (lab böyoği, kiprik böyoği) xillarga bölinadi.

ÖzME kosmetik vositalarni bilib-bilmay işlataveriş erta ajin tuşişiga olib kelişi mumkinligini, şuning uçun mutaxassis maslahatiga amal qiliş zarurligini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy kosmetik mahsulotlar odatda xavfsizlik sinovidan ötkaziladi, Yevropa Ittifoqi va boşqa davlatlarda ular uçun qat'iy qoidalar amal qiladi, ayrim mamlakatlarda esa kosmetikani hayvonlarda sinaş taqiqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, sönggi yillarda kosmetika va dori vositalari örtasidagi oraliq yönaliş — kosmetsevtika paydo bölgan.