Krasnodar

Krasnodar (1920-yilgaça Yekaterinodar) — Rossiya Federatsiyasi janubidagi şahar, Krasnodar ölkasining ma'muriy markazi. Kuban daryosi sohilida joylaşgan. Şahar norasmiy ravişda «Kuban poytaxti» va «Rossiya janubi poytaxti» deb ham ataladi.

Şahar 1793-yilda Qora dengiz kazaklari tomonidan Kuban daryosining öng sohilida dastlab harbiy lager, keyinroq qal'a sifatida asos solingan. Bundan oldin bu joyda bjedug auli bölgan. Rus tilidagi manbaga köra, markaz hududida eramizdan avvalgi IV yoki 3-asrdan mavjud bölgan meot şaharçasi izlari topilgan.

1792-yilda Yekaterina II Qora dengiz kazak qöşiniga Kuban yerlarini abadiy egalik qiliş uçun beruvçi Yorliq bergan. Yekaterinodar nomi «Yekaterina sovğasi» ma'nosini bildiradi. 1860-yildan şahar Kuban viloyatining ma'muriy markazi böldi, 1867-yilda şahar maqomini oldi. 19-asrning 70–80-yillarida temir yöl ötkazilgaç, u yirik savdo-sanoat va transport markaziga aylandi. 1900-yilda şahar tramvayi paydo böldi.

Fuqarolik uruşi davrida Yekaterinodar Rossiya oq janubining de-fakto poytaxti va Kuban Xalq Respublikasi markazi bölgan. 1918-yil aprelida general L. G. Kornilov boşçiligidagi Köngilli armiya şaharga hujum qildi; Kornilov halok böldi. Avgustda şahar Köngilli armiya tomonidan olindi. 1920-yil 17-martda uni Qizil Armiya egalladi, 7-dekabrda şahar Krasnodar deb qayta nomlandi.

Ikkinçi jahon uruşida nemis qöşinlari şaharni 1942-yil 9-avgustdan 1943-yil 12-fevralgaça egallab turdi. Şahar katta zarar kördi, uruşdan keyin qayta tiklandi. 1943-yil iyulida Krasnodarda faşistlar bilan hamkorlik qilganlar ustidan birinçi sud jarayoni ötkazildi.

Şahar Şarqiy Yevropa tekisligining janubida, Kuban–Azov pasttekisligida, Moskvadan 1300 km janubda joylaşgan. Janubda Adigeya bilan çegaradoş. Dengiz sathidan balandligi 19–32 metr. Maydoni 339,31 km². Qora dengizgaça töğri çiziqda 78 km, Azov dengizigaça 95 km (ingliz tilidagi manbada Qora dengizgaça 120 km deyilgan).

Iqlimi mötadil kontinentaldan subtropikka ötuvçi (Kyoppen böyiça Cfa). Qiş qisqa va yumşoq, yoz uzun. Kuban daryosining uzunligi 870 km; 1973-yilda Krasnodar suv ombori töldirila boşlagan. Şahar seysmik faol hududda joylaşgan: 1978 va 2002-yillarda 4–5 ballik zilzilalar qayd etilgan.

2025-yil 1-yanvar holatiga şahar aholisi 1 154 885 kişi; u Rossiyada aholi soni böyiça 10-örinda va Janubiy federal okrugda eng köp aholili şahar. Krasnodar aglomeratsiyasida 1 773 786 kişi yaşaydi. 1897-yilgi röyxatda 65 606 kişi, 1916-yilda 103 624 kişi bölgan. 2021-yilgi röyxatda şahar tarixida birinçi marta aholi bir milliondan oşgan.

Krasnodar — yirik sanoat markazi. Maşinasozlik (stanoklar, ölçov priborlari, kompressorlar, qişloq xöjaligi maşinalari), neftni qayta işlaş, kimyo, yengil, oziq-ovqat va yoğoçsozlik korxonalari, çinnifayans zavodi bor; vitamin va biokimyoviy preparatlar işlab çiqariladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, sanoatda qişloq xöjaligi va oziq-ovqat uluşi 42,8% ni taşkil etadi. 2012-yilda Forbes şaharni Rossiyada biznes uçun eng yaxşi şahar deb atagan.

Şaharda 6 oliy öquv yurti (jumladan, Kuban universiteti), 3 teatr, tarix-arxeologiya va badiiy muzeylar mavjud. Kövalenko nomidagi viloyat badiiy muzeyi Şimoliy Kavkazdagi eng qadimgi jamoat badiiy muzeyi sanaladi. Gorkiy nomidagi drama teatri 1930-yillarda oçilgan. Diqqatga sazovor joylardan: V. G. Şuxov 1928-yilda qurgan gipperboloid minora, Avliyo Yekaterina sobori, Krasnaya köçasi, Teatr maydonidagi favvora, 2017-yilda oçilgan Krasnodar boği (Galitskiy boği).