Kurort

Kurort (nemisça «Kur» — davolaş va «Ort» — joy sözlaridan) — inson salomatligiga foydali ta'sir qiluvçi tabiiy omillarga — mineral suv, şifobaxş balçiq, qulay iqlimga ega bölgan hamda ulardan davolaş, sihatni tiklaş va kasalliklarning oldini oliş uçun foydalaniş imkoniyati yaratilgan hudud. ÖzME'ga köra, bunday joylarda odatda sanatoriylar quriladi. Rusça Vikipediya kurortni davolaş, tibbiy reabilitatsiya, profilaktika yoki dam oliş uçun özlaştirilgan joy deb ta'riflaydi.1

ÖzME kurortlarni ulardagi asosiy davo vositasiga qarab uç guruhga ajratadi: balneologik (mineral suvli), balçiq bilan davolaydigan va iqlimiy kurortlar. Köp hollarda bir joyning özida bir neça omil birga uçraydi, şuning uçun balneoiqlimiy yoki balçiqli-balneologik kurortlar ham farqlanadi. Rusça Vikipediya bu röyxatga qimiz bilan davolaydigan, dengiz böyi va toğ-çanği kurortlarini ham qöşadi.

Balneologik kurortlarda asosiy omil — mineral suv. U vanna, duş va basseynlarda çömiliş uçun, şuningdek, içiş, ingalyatsiya, çayiş kabi usullarda işlatiladi. ÖzME bunga misol sifatida Toşkent mineral suvi, Çortoq, Çimyon, Kislovodsk va Soçi sanatoriylarini keltiradi.

Balçiq bilan davolaydigan kurortlarda şör köl va limanlarning il balçiği, çuçuk suvli köllarning sapropel balçiği hamda torfli balçiqlar qöllanadi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda asosan Jizzax viloyatidagi Baliqçi köli balçiğidan foydalaniladi.

Iqlimiy kurortlarning şifobaxş xususiyati ularning geografik örni, relyefi va tabiiy muhiti bilan boğliq. Joylaşuviga köra ular dengiz böyi, toğ, tekislik, örmon, daşt, yarim çöl va çöl kurortlariga bölinadi. Bu yerlarda havo va quyoş vannalari, dengiz, daryo yoki köllarda çömiliş asosiy muolaja hisoblanadi. ÖzME'ga köra, toğ kurortlarida ultrabinafşa nurlanişi kuçli, havo salqin, toza va ionlarga boy böladi; daşt kurortlarida esa yoz issiq va quruq kelib, davolaşda iqlim bilan birga qimizdan ham foydalaniladi.

ÖzME ta'kidlaşiça, kurortdagi muolaja faqat tabiiy omillar bilan çeklanmaydi: u organizmning himoya kuçlarini va noqulay ob-havoga çidamliligini oşirişga qaratilgan tadbirlarni ham qamrab oladi. Zarurat bölsa, fizioterapiya, davolovçi jismoniy tarbiya, parhez ovqatlaniş, dori vositalari va ösimliklardan tayyorlangan içimliklar buyuriladi.

Bemor kurortga davolovçi şifokor körsatmasi bilan yuboriladi. Şifokor qaysi kurort, qanday davolaş şakli (sanatoriyda yoki ambulator) va yilning qaysi fasli mos ekanini körsatgan ma'lumotnoma beradi, keyinroq sanatoriy-kurort kartasi töldiriladi. ÖzME'ga köra, sil, miokard infarkti yoki insult kabi ayrim kasalliklarda bemorga örganib qolgan iqlim şaroitidagi kurortda davolaniş samaraliroq böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, şifobaxş buloqlardan foydalaniş qadim zamonlardan ma'lum: qadimgi Rimda termalar qurilgan, Asklepiy ibodatxonalari esa havosi toza va buloqlari bor joylarda barpo etilgan. Angliyadagi Bat şahrida rimliklar davridan qolgan hammomlar saqlangan. Uyğoniş davrida suv bilan davolaş qayta rasm bölgan: Baden-Baden, Axen, Karlovi-Vari kabi kurortlar şuhrat qozongan. Belgiyadagi Spa şahri nomidan esa «spa» atamasi kelib çiqqan. Dengiz böyi kurortlari 18-asr örtalaridan paydo bölgan.

Rossiyadagi ilk kurort 1719-yilda Pyotr I farmoni bilan Karelyada oçilgan «Marsial suvlari» hisoblanadi. 1803-yilda Kavkaz mineral suvlari davlat ahamiyatiga ega şifobaxş hudud deb tan olingan; bu yerdagi Jeleznovodsk, Yessentuki, Kislovodsk va Pyatigorsk hozir ham maşhur.

ÖzME'ga köra, Özbekistondagi dastlabki davolaş muassasalaridan biri Toşkent viloyatining Yangibozor qişloğida qimiz bilan davolaydigan sanatoriy bölgan; 1932-yilda esa Şohimardonda öpka silini davolaydigan sanatoriy qurilgan. Respublikadagi iqlimiy kurortlardan Oqtoş va Çimyon, mineral suvli kurortlardan Çortoq maşhur.