Inson huquqlari himoyaçisi

Inson huquqlari himoyaçisi (inglizça qisqartma: HRD) — yakka tartibda yoki boşqalar bilan birgalikda inson huquqlarini ilgari suriş yoki himoya qiliş uçun harakat qiluvçi şaxs. U bu faoliyatni öz kasbining bir qismi sifatida yoki ixtiyoriy ravişda amalga oşirişi mumkin.

Inson huquqlari himoyaçilari jurnalistlar, ekologlar, ma'lumot tarqatuvçilar, kasaba uyuşmalari a'zolari, advokatlar, öqituvçilar, uy-joy tarğibotçilari, töğridan-töğri harakatlar iştirokçilari yoki yakka tartibda faoliyat yurituvçi şaxslar bölişi mumkin.

1998-yildagi BMT deklaratsiyasiga köra, himoyaçining huquqlari quyidagilarni öz içiga oladi:

• inson huquqlari böyiça yangi ğoyalarni işlab çiqiş, muhokama qiliş va ularni qabul qilişni tarğib etiş;
• davlat organlari va idoralarini tanqid qiliş hamda ularning faoliyatini yaxşilaş böyiça takliflar kiritiş;
• yuridik yordam va maslahat beriş, odil sudlovni kuzatiş;
• nodavlat va xalqaro taşkilotlarga tösiqsiz kiriş va ular bilan muloqot qiliş;
• inson huquqlarini himoya qiliş uçun resurslardan, şu jumladan çet eldan mablağlardan foydalaniş;
• söz erkinligi, uyuşmalar va yiğilişlar huquqidan foydalaniş.

Deklaratsiyada davlatlarning himoyaçilarni zöravonlik, qasos va qörqitişdan himoya qiliş majburiyati ham ta'kidlangan.

«Inson huquqlari himoyaçisi» atamasi BMT Boş Assambleyasi 1998-yil 9-dekabrda qabul qilgan deklaratsiyadan (A/RES/53/144) söng xalqaro hamjamiyatda keng qöllana boşladi. Bundan oldin bunday şaxslar uçun «faol», «işçi» yoki «monitor» atamalari işlatilgan. Deklaratsiya qonuniy kuçga ega emas, ammo mavjud şartnomalardagi huquqlarni himoyaçilarga nisbatan qöllaşni osonlaştiradi. Undan keyin bu sohadagi faollar soni sezilarli oşgan va HRD yorliği qabul qilingan.

Sönggi voqealardan: 2004-yilda BMT Oliy komissari boşqarmasi 29-faktlar varaqasini e'lon qildi. 2013-yil 21-martda Inson huquqlari böyiça kengaş ayol himoyaçilar muammolariga oid 22/6-rezolyutsiyani tasdiqladi. Har yili 29-noyabr — Xalqaro inson huquqlari himoyaçilari kuni; 2006-yildan beri şu kuni xotin-qizlar inson huquqlari himoyaçilari kuni ham nişonlanadi.

Himoyaçilar hukumatlar, politsiya, harbiylar, xususiy xavfsizlik kuçlari va korporatsiyalar tomonidan tahdid, özboşimçalik bilan hibsga oliş, tuhmat, ta'qib va qotillikka duç kelişi mumkin. Front Line Defenders hisobotiga köra, 2020-yilda 25 mamlakatda kamida 331 himoyaçi öldirilgan; 2019-yilda 31 mamlakatda 304 nafar.

BMT Oliy komissari boşqarmasining 29-faktlar varaqasida „inson huquqlari himoyaçisi böliş uçun heç qanday malaka talab qilinmaydi“, deb aytilgan. Minimal standart sifatida inson huquqlarining universalligini qabul qiliş va zöravonliksiz harakat körsatilgan. Tadqiqotçilar himoyaçilarni professional va non-professional toifalarga hamda himoya qilinayotgan huquqlarga qarab guruhlarga ajratadilar.