Askar

Askar — davlat va mamlakat muhofazasi yoki harbiy yurişlarda iştirok etuvçi harbiy xizmatçi, qurolli jangçi. Bu söz davlatning qurolli kuçlari majmuini yoki uning bir qismini, ya'ni qöşinni ham bildiradi.

Ingliz tilidagi ma'lumotga köra, askar armiya a'zosi bölib, u çaqiruv böyiça yoki ixtiyoriy ravişda xizmatga olingan oddiy xizmatçi, unter-ofitser, praporşik yoki ofitser bölişi mumkin. Köpçilik armiyalarda «askar» sözi armiyaning barça a'zolariga nisbatan umumiy ma'noda qöllanadi. Bu umumiy nom aniq bilim va könikma talab qiladigan ixtisoslaşgan harbiy kasblardan farqlanadi. Askarlar öz ixtisosligi, qöşin turi yoki bölinmasiga qarab turliça ataladi; masalan, tankçi, desantçi, piyoda askar, artilleriyaçi, snayper, sapyor, aloqaçi, harbiy feldşer, öqçi.

Askarlarning xizmatga ixtiyoriy kiriş sabablari turliça. Zamonaviy davrda ular vatanparvarlik burçi, ijtimoiy, siyosiy yoki mafkuraviy maqsadlar, oilaviy yoki ijtimoiy kutişlar, harbiy tarbiyaning tartib-intizomi, hamkasblar bilan döstlik tufayli xizmatga kirişi mumkin. Iqtisodiy qiyinçilik davrida yaxşiroq haq yoki öqitiş ham sabab bölişi mumkin. AQShdagi 81 nafar askar iştirokida ötkazilgan RAND tadqiqotida (2018) askarlar armiyaga oilaviy, institutsional va kasbiy sabablarga köra kirişi aytilgan; mualliflar natijalarni butun armiyaga umumlaştirib bölmasligini ta'kidlagan.

Özbek tilida askar istilohi arab tilining kuçli ta'siriga qaramay, asosan 15-asrdan çerik, sipoh, laşkar istilohlari qatorida «qöşin, laşkar» ma'nosida keng qöllangan. 20-asr oxirlaridan u köproq «jangçi, harbiy xizmatçi» ma'nosida işlatiladi.

Rus tilidagi «soldat» (soldat) sözi italyança soldare, soldato («yollaş, haq tölaş»), lotinça soldus, solidus (solid tangasi) sözlaridan kelib çiqqan. Ma'lumotlarga köra, bu nom taxminan 1250-yilda Italiyada maoş olib xizmat qilgan yollanma jangçilarga nisbatan paydo bölgan. Ingliz tilidagi soldier sözi ham örta ingliz soudeour, qadimgi fransuzça soudeer orqali yollanma jangçini bildirgan va oxir-oqibat lotinça solidusga borib taqaladi.

Rusiyada bu söz 1630-yillardan «yangi tuzum» polklarida tarqalgan. 1632-yilda tört askarlar piyoda va bitta reytar polki tuzilgan, ularda 9500 kişigaça bölib, şundan 6500 nafari rus askari, 3000 nafari xorijiy öqituvçilar bölgan. Yekaterina II davrida söz piyoda yollanmani emas, qöşin turidan qat'i nazar quyi unvonni bildira boşlagan. SSSR Qurolli Kuçlarida askarlar toifasi 1946-yil iyulda joriy etilgan.

Tarixan askarlik, ayniqsa piyodalarda, asosan erkaklar uçun bölgan. Ikkinçi jahon uruşi davriga kelib ittifoqçi qöşinlarda ayollar turli yöllar bilan xizmat qilgan. AQShda 1948-yilda Prezident Garri Truman qurolli kuçlarda ajratib qöyişni tugatiş haqida farmon çiqargan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, AQSh armiyasida askarning harbiy vazifasi harbiy ixtisoslik (MOS) bilan belgilanadi va u juda köp tarmoq hamda kiçik ixtisoslikni öz içiga oladi. Xizmat muddati mamlakat va davrga qarab farq qiladi. 2023-yil holatiga AQSh armiyasida harbiy xizmat majburiyati 2 yildan 6 yilgaça faol xizmat, qolgan muddat esa zaxirada bölişdan iborat. Kamida 20 yil xizmat qilgan kasbiy askarlar nafaqa oliş huquqiga ega.