Luxembourgish

Luxembourgish (öz nomi — Lëtzebuergesch) — ğarbiy german tili bölib, asosan Lyuksemburgda sözlaşiladi. Dunyoda unda taxminan 400 ming kişi gaplaşadi. Til Lyuksemburgning milliy tili hisoblanadi, nemis va fransuz tillari bilan birga mamlakatning uç ma'muriy tilidan biridir.

Luxembourgish hind-yevropa tillari oilasining german tarmoğiga kiradi. Nemis dialektologiyasiga köra u ğarbiy german tili, örta nemis (yuqori nemis kiçik guruhi) madaniy dialekti, mozel-frank guruhining asosiy vakili sifatida tasniflanadi. U Transilvaniya sakslarining Ruminiyadagi şevasiga ham yaqin.

Alohida til sifatida tasniflaş foydasiga ma'lumotlarga köra, standart nemis tilida sözlaşuvçi tuğma nemislar lyuksemburg nutqini qiyin tuşunadi. Qarşi dalil — Luxembourgish bilan qöşni yuqori nemis şevalari orasida aniq til çegarasi yöqligi.

Sözlaşuvçilarning aksari Lyuksemburg Buyuk Gersogligida yaşaydi. Ingliz tilidagi manbaga köra, Lyuksemburgda aholining 77 foizi bu tilda gapira oladi, 48 foizi uçun u asosiy tildir. Rus tilidagi manbada sözlaşuvçilar boşqa joylarda ham qayd etilgan: Belgiyaning Arlon hududida, Germaniyaning Eyfel toğlari janubi-ğarbi va Mozel vodiysidagi çegara hududlarida, Fransiyaning Mozel departamentida, Ruminiyada (Transilvaniya) hamda AQShning Illinoys va Viskonsin ştatlarida. Inglizça manba AQSh va Kanadadagi muhojirlar avlodlarini ham eslatadi.

Materialdagi ma'lumotlar sözlaşuvçilar soni böyiça farq qiladi: ingliz tilidagi maqolada ona tili sifatida gapiruvçilar eng köpi bilan 285 ming atrofida deyiladi.

Til bir qança şevalarga ega: Areler, Eechternoacher, Kliärrwer, Miseler, Veiner, Weelzer va boşqalar; inglizça manbada Stater, Minetter, Dikreçer ham sanalgan. Ğarbdan şarqqa tomon til asta-sekin boşqa mozel-frank şevalariga ötib boradi. Aholi harakatçanligi va ommaviy axborot vositalari ta'sirida “standart Luxembourgish” tomon asta-sekin birlaşiş kuzatilmoqda.

Lyuksemburgda 1984-yil 24-fevralda qabul qilingan til töğrisidagi qonunga köra, milliy til — Luxembourgish, qonun matnlari fransuz tilida e'lon qilinadi, ma'muriyat tillari sifatida lyuksemburg, nemis va fransuz tillaridan birini tanlaş mumkin. Boşlanğiç maktabda ta'lim lyuksemburg yoki nemis tilida olib boriladi, fransuz tili 2-sinfdan örganiladi, 10-sinfdan tilga oid bölmagan fanlar fransuz tilida öqitiladi. «RTL Lëtzebuerg» teleradio dasturlari şu tilda efirga uzatiladi. 2019-yilda YUNESKO tilni xavf ostidagi tillar atlasiga kiritdi.

Yozuv lotin alifbosiga asoslangan. Yagona va majburiy imlo qoidalari 1976-yil 10-oktabrdagi farmon bilan tasdiqlangan, 1999-yil 30-iyulda ularga kiçik özgarişlar kiritilgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, Luxembourgish Ikkinçi jahon uruşigaça boşqa köplab şevalar kabi nemis tilining dialekti hisoblangan, keyin esa öz luğat, grammatika va imlo standartini şakllantirib, mustaqil til sifatida qaralmoqda. Lyuksemburg Milliy kutubxonasi Luxembourgish tilidagi eng qadimgi ma'lum matn sifatida Codex Mariendalensis ni körsatadi — 13-asrdagi Vianden Yolandasi hayoti haqidagi deyarli 6000 misralik doston; u 14-asr boşida yozilgan va 1999-yilda Ansembourg qasrida topilgan. Parlamentda Ikkinçi jahon uruşigaça nemis va fransuz tillarida gapirilgan, uruşdan keyin nemis tilining örnini lyuksemburg tili egallagan. Wikipedia'ning lyuksemburgça bölimi 2004-yil 21-iyundan mavjud.

Standart nemis tilidan farqlari:

• Ikkinçi undoş almaşinuvi izçil amalga oşmagan: nemisça was — lyuksemburgça waat («nima»), Apfel — Appel («olma»), ammo Fuß — Fouss («oyoq»).
• Fransuz tilidan özlaşmalar köp: nemisça vorschlagen — lyuksemburgça proposéieren (fransuzça proposer).
• Ayrim sözlar standart nemis tilidan farq qiladi: Gromper («kartoşka»), nemisça Kartoffel.

Undoş tizimi standart nemis tiliga ança öxşaş. Luğat tarkibi çeklanganligi sababli sözlaşuvçilar fransuz, ayrim hollarda adabiy nemis tilidan söz oladi. Fransuz özlaşmalari Lyuksemburg çegarasidan taşqaridagi mozel-frank şevalarida ança kam.