monax

Monax (yun. monaços — «yolğiz»), rohib — diniy jamoaning a'zosi bölib, odatda ibodat va tafakkur bilan ötadigan zohidona hayot keçiradi. Monaxlik buddizm, xristianlik, hinduizm va jaynizmda mavjud.

Monax tarki dunyo qilişi, mol-mulkdan voz keçişi, oila qurmasligi va qat'iy intizomga rioya qilişi kerak. U odatda monastirda yaşaydi va uning qoidalarini bajaradi. Rus tilidagi manbaga köra, monaxlar monastirlarda yoki jamoadan taşqarida, yolğizlikda zohidona hayot keçirişi mumkin. Dunyoda yaşab, taşqaridan ajralib turmaydigan, lekin barça qoida va qasamlarga amal qiladigan monaxlar ham bor.

Turli dinlarda talablar farq qiladi:

• Xristianlikda monaxlikka ötgan kişi soçini oldirib, yangi ism oladi va alohida kiyim kiyadi. Katolik an'anasida monax monastirda monastir qoidasi asosida jamoa bölib yaşaydi.
• Theravada buddizmida monaxlar (bhikkhu) har kuni ertalab sadaqa yiğadi, faqat ertalab ovqatlanadi va haşamatli hayot keçirmasligi kerak. Ulardan taşqari kiyimdan boşqa faqat tört narsa: ustara, igna, sadaqa kosasi va suv filtri ruxsat etiladi.
• Jaynizmda monaxlar ahimsa (zöravonlik qilmaslik), haqiqat, öğirlik qilmaslik, mulkka ega bölmaslik va turmuş qurmaslik haqidagi beşta buyuk qasamni qabul qiladi. Ularning kunlari muqaddas matnlarni örganiş, meditatsiya yoki dunyoviy kişilarga ta'lim beriş bilan ötadi.

Tayland va Birmada öğil bolalarning bir muddat monastirda monax sifatida yaşaşi odat tusiga kirgan. Köpçiligi bir neça yildan keyin çiqib ketadi, ayrimlari umrbod qoladi.

Monaxlik dastlab miloddan avvalgi 1-ming yillikda Hindistonda (buddizmda) paydo bölgan, keyinçalik Xitoy, Yaponiya, Tibet, Janubi-Şarqiy Osiyo va Qadimgi Şarq mamlakatlarida tarqalgan. Inglizça manbaga köra, monaxlik qadimgi Hindistondagi sramana harakatlariga borib taqaladi; ular jaynizm va buddizmning tuzilgan zohidlik tariqatlarini yuzaga keltirgan.

Xristianlikda monaxlik 3–4-asrlarda vujudga kelgan. Inglizça manbada u 3-asrda çöl otalari (Desert Fathers) bilan paydo bölib, keyinçalik qoidaga asoslangan jamoaviy hayotga aylangani aytiladi. Ğarb monaxligining asosçisi sifatida Nursiyalik Benedikt (480—543 yoki 547) e'tirof etiladi; u 529-yilda Monte-Kassinoni barpo etgan. Rus tilidagi manbada Şarqda Misrlik zohidlar Fivalik Pavel, Antoniy va Paxomiy, Ğarbda Afanasiy va Tur şahridagi Martin an'anaviy asosçilar sanaladi. Rus monaxligining asosçilari — 11-asrda Kiyev-Peçerskiy monastirini yaratgan Antoniy va Feodosiy.

Islom dinida monaxlar bölmagan, ammo mohiyatan ularga yaqin oqim vakillari sufiylar deb ataladi. Ba'zan monaxlarga darveşlar ham kiritiladi, lekin bu munozarali: darveşlar uylana olgan va öz uylarida yaşagan.

Möğulistonda 1920-yillarda bolalar bilan birga taxminan 110 000 monax bölgan, bu erkak aholining qariyb uçdan biriga teng edi.

Buddizmning Vajrayana yönalişida monaxlik bosqiçma-bosqiç: oddiy kişi beşta qasam («genyen») qabul qiladi, söng monastir hayotiga kirib, monax kiyimini kiyadi («rabjung»), keyin novitsiy («getshül») böladi va nihoyat töliq qasamlarni qabul qilib, «gelong» böladi. Theravadada yoş öğil bolalar samanera sifatida qabul qilinişi mumkin.

Jaynizmda töliq monaxlar martabalari: açarya (tartib rahbari), upadhyaya (özi örganadigan va örgatadigan olim monax) va muni (oddiy monax). 2012-yilda Tibet buddizmida rohibalar ham «geşema» — buddaviy falsafa doktori ilmiy darajasini oliş huquqiga ega böldi; ilgari bu daraja faqat erkaklar (geşe) uçun edi.