basketbolçi

Basketbolçi — basketbol jamoa öyinida iştirok etuvçi sportçi. Har bir jamoadan maydonda beşta öyinçi (almaştiriladiganlarni hisobga olmaganda) qatnaşadi.

Basketbolçilar asosiy maqsad sifatida topni maydonning har ikki çetidagi halqaga (şitga mahkamlangan savatga) tuşirişga harakat qiladi. Jamoalar navbatma-navbat hujumda (oçko olişga urinadi) va himoyada (raqib oçko olişiga yöl qöymaslikka harakat qiladi) böladi. Oddiy taşlaş ikki oçko beradi, uç oçkolik çiziq ortidan taşlangan top esa uç oçko keltiradi. Jarimadan keyingi taşlaş bir oçko böladi.

Öyinçilar topni yurib yoki yugurib yerga urib (dribling) yoki şeriklariga uzatib olğa siljitadi; ikkalasi ham katta mahoratni talab qiladi. Hujumda ular layup, sakrab taşlaş yoki dank usullaridan foydalanadi. Himoyada esa dribling qilayotgan öyinçidan topni oliş, uzatmalarni uşlab qoliş yoki taşlaşni blokirovka qiliş mumkin. Halqa yoki şitdan qaytgan topni (rebaund) har ikki tomon ola oladi. Topni dribling qilmasdan tayanç oyoqni kötariş yoki sudraş, topni kötarib yuriş, ikki qöl bilan uşlab turib yana dribling boşlaş qoidabuzarlik hisoblanadi.

Maydondagi beş öyinçi beş öyin örniga bölinadi. Odatda eng baland böyli öyinçi markaziy (center), ikkinçi eng baland va kuçlisi kuçli forvard (power forward) böladi. Yengil forvard (small forward) pastroq, ammo juda çaqqon öyinçidir. Eng past böyli yoki topni eng yaxşi boşqaradigan öyinçilar hujumçi himoyaçi (shooting guard) va öyin boşqaruvçi (point guard) rollarini bajaradi. Ular murabbiyning öyin rejasini hujum va himoya harakatlarini uyuştiriş orqali amalga oşiradi.

Basketbolni 1891-yil dekabrda Springfild (Massaçusets, AQSH) şahridagi Xalqaro YMCA tayyorlov maktabida (hozirgi Springfild kolleji) kanadalik-amerikalik jismoniy tarbiya öqituvçisi Jeyms Neysmit ixtiro qilgan. U yomğirli kunda sinfini faol tutiş uçun yopiq xonada öynaladigan ğayrat talab qiladigan öyin izlagan. Dastlabki rasmiy öyin 1892-yil 20-yanvarda Olbani (Nyu-York) şahridagi YMCA zalida töqqiz öyinçi iştirokida ötkazilgan va 1:0 hisobida tugagan. 1897–98-yillarga kelib har bir jamoada beş öyinçi bölişi odatiy holga aylangan.

Dribling dastlab öyinning bir qismi bölmagan, asosiy usul top uzatiş edi; 1896-yilga kelib dribling keng tarqalgan, 1898-yilga kelib esa ikki marta dribling qilişni taqiqlovçi qoida paydo bölgan. Şöx savatlar 1906-yilgaça işlatilgan, söng ularning örnini şitli metall halqalar egallagan.

Ayollar basketboli ham tez rivojlangan: Smit kollejidan Senda Berenson öquvçilari bilan özgartirilgan qoidalar asosida öyin uyuştirgan, birinçi rasmiy ayollar öyini esa taxminan 11 oy keyin Kaliforniya universiteti va Miss Hed's maktabi örtasida ötkazilgan. Dastlabki kollejlararo 5 ga 5 öyin 1895-yil 9-fevralda Xemlayn universitetida bölgan. Birinçi professional liga — Milliy basketbol ligasi — 1898-yilda tuzilgan va beş yil faoliyat yuritgan.

Hozirgi kunda eng yirik professional liga — NBA; Yevropada EuroLeague, ayollarda esa WNBA va EuroLeague Women mavjud. Asosiy xalqaro musobaqalar — FIBA jahon çempionati va Olimpiya öyinlari basketbol turnirlari.