Malagasi tili

Malagasi tili (malgaş tili) — avstronez tillari oilasiga mansub til. U asosan Madagaskar orolida tarqalgan va fransuz tili bilan birga bu davlatning rasmiy tillaridan biri hisoblanadi.

Malagasi tili avstronez tillari oilasining eng ğarbiy vakili. Uning bu oilaga mansubligi hali 18-asrda aniqlangan; ingliz tilidagi manbaga köra, malagasi va boşqa avstronez tillari örtasidagi aloqani 1708-yilda niderlandiyalik olim Adriaan Reland ham qayd etgan. Til Indoneziya, Malayziya va Filippin tillariga qardoş. Unga eng yaqin tillar Kalimantan (Borneo) orolida tarqalgan. Rus tilidagi manbada bazaviy leksikaning 90 foizi Kalimantan janubidagi Barito daryosi böyida sözlaşiladigan ma'anyan tili bilan mos kelişi aytiladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, malagasi Barito tillaridan biri bölib, ma'anyan tiliga eng yaqin; Dahl (1951) ham şuni körsatgan.

Til Madagaskar orolida, şuningdek Komor va Seyşel orollarida, Reyunonda tarqalgan. Ingliz tilidagi manbada Mayotta va Mavrikiy, şuningdek Yevropa va Şimoliy Amerikadagi malagasi jamoalari ham tilga olingan; rus tilidagi manbada Fransiya tilga olinadi. Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil: özbekça manbada 10 milliondan ortiq kişi, inglizça manbada Madagaskar va Komorda taxminan 25 million kişi. Til lahjalarga bölinadi. Özbekça manbada ğarbiy va şarqiy guruhlar, inglizça manbada şimoliy, markaziy-şarqiy va janubiy guruhlar körsatilgan. Merina lahjasi adabiy tilga asos bölgan. Inglizça manbaga köra, u 2010-yilgi konstitutsiyada fransuz tili bilan birga rasmiy til sifatida belgilangan va davlat maktablarida beşinçi sinfgaça barça fanlarda öqitiş tili hisoblanadi.

19-asr boşlarigaça arab yozuviga asoslangan sorabe yozuvi işlatilgan; rus tilidagi manbaga köra, u «sehrli» va astrologik matnlarda qöllangan. Lotin yozuvi 1823-yildan joriy etilgan, inglizça manbada uni 19-asr boşlarida ğarblik missionerlar kiritgani aytiladi. Alifbo 21 harfdan iborat: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z. Söz oxiridagi i harfi y bilan almaştiriladi, o harfi [u] kabi öqiladi.

Inglizça manbaga köra, avstronez tillarida sözlaşuvçilar Sunda orollaridan Madagaskarga milodiy 5-asr atrofida yoki 7–13-asrlar oraliğida kelgan. Dastlabki köçiş yöli haqida turli taxminlar bor. Til qadimgi malay va qadimgi yava tillari bilan yaqin aloqada bölgan. Taxminan 1000-yildan keyin tilga bantu va arab tillaridan köp özlaşmalar kirgan. Luğatda sanskrit özlaşmalari ham bor, ular asosan yava tili orqali kirgan deyiladi. Keyinçalik fransuz tili ta'sir körsatgan; rus tilidagi manbada ingliz tilidan özlaşmalar ham qayd etilgan. Til yozma adabiyotga ega va oğzaki şe'riy rivoyatlarga boy; inglizça manbada “Ibonia” milliy dostoni tilga olingan.

Özbekça manbaga köra, fonetik tizimda unlilar, 20 ta undoş va diftonglar mavjud. Fe'l nisbatlari tizimi rivojlangan, zamon affikslar yordamida ifodalanadi. Otlarda jins, son va kelişik kategoriyalari yöq. II şaxs olmoşlari sözlovçi va tinglovçining jinsi hamda ijtimoiy mavqeiga qarab 7 tagaça böladi. Gapda kesim odatda boşida, ega oxirida, aniqlovçi esa aniqlanmişdan keyin keladi. Rus tilidagi manbaga köra, sözlar unli va undoşlarning navbatlaşuvi bilan ajraladi, ildiz sözlar undoşga tugamaydi, prenazallaşgan undoşlar mavjud, urğu odatda oxiridan oldingi böğinga tuşadi va ba'zan ma'no farqlaydi.