Balerina

Balerina (italyança: baleriana, lotinça: ballo — raqsga tuşaman) — balet truppasidagi raqqosa. Bu kasb egasi klassik raqs texnikasini egallagan va balet teatrida işlaydi.

Balerina balet teatrida klassik raqs texnikasi asosida sahnada çiqiş qiladi. Truppada raqqosalar qat'iy darajalarga bölinadi. Maktabni bitirib, teatrga taklif olgan yoşlar köpinça kordebalet artisti sifatida iş boşlaydi. Keyingi mavqe texnik darajaga, tabiiy qobiliyatga, individualligiga, soğliğiga, mehnatsevarligiga va boşqa omillarga boğliq. Yuqori texnika va artistlikka ega raqqosalar solist böladi. Asosiy yakkaxon repertuarni ijro etadigan va alohida jozibaga ega solistlar eng yuqori örinlarni — premyer va prima-balerina («birinçi balerina») darajasini egallaydi.

Balet entsiklopediyasi prima-balerinani rollar talqinida betakror öziga xoslikka, yuqori texnika va artistlikka ega, eng yuqori malakali raqqosa deb ta'riflaydi. Nikiya, Odetta, Raymonda kabi balerina partiyalarini faqat akademik tayyorgarlikka, çiziqlar tozaligiga va obrazning uluğvorligiga ega artistka ijro eta oladi.

Truppalarda lavozimlar nomi turliça. Parij operasida kordebalet, «kadr», «korifey», «syuje», «birinçi raqqos» va «etual» darajalari bor; etualar soni qat'iy çeklangan. Zamonaviy repertuarli köp truppalarda esa qat'iy ierarxiya bölmaydi yoki premyer, solist va kordebalet bölinişi umuman yöq.

Balet raqqosalari doimiy jismoniy zöriqiş tufayli jarohat oliş xavfi yuqori bölgan kasb egalaridir. Zamonaviy truppalar jarohatning oldini olişga katta e'tibor beradi, köpçiligida öz fizioterapevtlari va soğliqni saqlaş xonalari bor.

Uzbekça Vikipediyaga köra, «balerina» atamasi jahon san'atiga 19-asrning ikkinçi yarmida kirib kelgan va italiyalik mohir raqqosalarning butun dunyo sahnalaridagi muvaffaqiyatli çiqişlari bilan boğliq. 20-asr boşidan u barça balet raqqosalariga nisbatan qöllanadi. Ingliz Vikipediyasida esa italyan maktabi ballerina (ayol) va ballerino (erkak) atamalarini 18-asrda kiritgani aytiladi; fransuzça danseur va danseuse professional akademiyalarda asosiy atama bölib qolgan.

17–18-asrlarda balet asosan erkaklar sohasi edi. Ayol raqqosalar unvonlarda tenglikka 17-asr oxirida, 1681-yilda Mademoiselle De Lafontaine debyuti bilan erişgan. 19-asr romantizm davrida poyabzal uçida raqs (pointe) rivojlanib, ayol raqqosa san'atning markaziga çiqdi; eng yuqori unvon — prima ballerina assoluta paydo böldi. Bu unvon Anna Pavlova, Margo Fontein kabi xalqaro şuhratli raqqosalarga berilgan deb körsatiladi.

20-asrning örtalaridan, ayniqsa 1960-yillardagi «balet boomi» davrida, «balerina» sözi har qanday ayol balet raqqosasiga nisbatan işlatila boşladi. Hozirgi paytda Royal Ballet, American Ballet Theatre, New York City Ballet kabi yirik truppalar asosan jinsga boğliq bölmagan «principal dancer» unvonidan foydalanadi.

Rus Vikipediyasiga köra, balet artisti — rasmiy nuqtayi nazardan malaka (mutaxassislik) bölib, u balet maktablari (xoreografiya bilimgohlari) öquvçilariga davlat imtihonlarini topşirib, diplom olgandan söng beriladi.

Professional tayyorgarlik odatda yetti–ten yoşda boşlanadi. Dastlabki öqitiş töğri holat va oyoqlarni taşqariga buriş (turnout) könikmasini şakllantirişga qaratiladi. Ta'lim bir neça yil davom etadi va moslaşuvçanlik, muşak kuçi va harakat nazoratini rivojlantiradi. Ta'lim tizimlari orasida Vaganova (rus), Cecchetti (italyan), Royal Academy of Dance (britaniya) va Balançine (amerika) usullari eng tanilgan.

Oddiy balet darsi uç qismga bölinadi: stanok (barre) yonidagi maşqlar, zal markazidagi maşqlar (adaje, allegro, aylanişlar) va zal böylab yoki diagonal böyiça bajariladigan sakraş va aylaniş birikmalari. Ayol raqqosalar taxminan 12 yoşda, oyoq suyaklari yetarliça rivojlangaç va boldir mustahkamlangaç, poyabzal uçida raqsga ötadi.