xoreograf

Xoreograf — xoreografiya, ya'ni harakatlar ketma-ketligini ixtiro qiliş va sahnalaştiriş san'ati bilan şuğullanadigan mutaxassis. Xoreografiya asosan raqsga nisbatan qöllanadi.

Xoreograf xoreografiya yaratadi, bu jarayon inglizça manbada «choreographing» deb ataladi. Raqs xoreografiyasi ba'zan raqs kompozitsiyasi deb ham yuritiladi. U inson harakati va şaklini makon, şakl, vaqt va energiya nuqtai nazaridan belgilaydi, odatda hissiy yoki töğridan-töğri ma'noga ega bölmagan kontekstda. Harakat tili balet, zamonaviy raqs, jaz, xip-xop, xalq raqsi, K-pop va boşqa raqs texnikalaridan olinadi.

Raqs yaratişda ikki asosiy usuldan biri yoki ikkalasi qöllanadi:

• improvizatsiya: xoreograf raqqosalarga umumiy körsatmalar («skor») beradi, harakatlar esa improvizatsiya yöli bilan ijro etiladi;
• rejalaştirilgan xoreografiya: xoreograf harakat va şaklni batafsil belgilaydi, raqqosaga şaxsiy talqin uçun deyarli örin qoldirmaydi.

Ikki va undan köp raqqosa uçun mirroring (oyna aksi), retrograd (harakatlarni teskari tartibda bajariş), kanon, sathlar, shadowing va unison kabi usullar işlatiladi. Xoreografiya opera, teatr, çirliderlik, sinxron suziş, kinematografiya, figurali uçiş, gimnastika, moda namoyişlari va video öyinlar işlab çiqarişida ham qöllanadi.

«Xoreografiya» sözi qadimgi yunonça «χορεία» (davra raqsi) va «γραφή» (yozuv) sözlaridan olingan. Rus manbasiga köra, söz taxminan 1700-yilda raqslarni stenografiya qiliş tizimlarining nomi sifatida paydo bölgan, keyinçalik raqs sahnalaştiriş va umuman raqs san'atiga nisbatan qöllana boşlagan. Inglizça manbaga köra, «choreographer» ilk bor 1936-yilda Brodveydagi «On Your Toes» shousida Jorj Balançin uçun kredit sifatida işlatilgan; bundan oldin «ansambllarni sahnalaştirgan» kabi iboralar yozilgan.

Renessans Italiyasida raqs ustalari ijtimoiy raqslar harakatlarini yaratib, örgatgan. 17–18-asrlarda ijtimoiy raqs teatr raqsidan ajrala bordi. Balet ustasi yoki xoreograf «raqsni teatr san'ati sifatida tartibga soluvçi» şaxsga aylandi; 18-asr oxirining taniqli ustasi sifatida Jan-Jorj Noverr tilga olinadi. 19-asrda balet öz luğatini şakllantirdi; romantik balet xoreograflari orasida Karlo Blazis, Avgust Burnonvil, Jyul Perro va Mariyus Petipa sanaladi.

Zamonaviy raqs xoreografiyaga tabiiyroq uslub olib kirdi; bunda Mixail Fokin va Aydora Dunkan tilga olinadi. Mers Kanningem, Jorj Balançin va Frederik Eşton klassik yoki mavhum raqsning ta'sirli xoreograflari sifatida körsatilgan.

Rus manbasida xoreografiya ta'limi balet va raqs sohalaridagi ta'limning yiğindisi sifatida qaraladi. Rossiyada balet ta'limi tizimi bir neça davrni bosib ötgan: 1710–1756 yillarda Sankt-Peterburgdagi raqs maktabida texnik öqitiş, 1773-yilda Moskva tarbiya uyi qoşida raqs sinflari oçilgan (keyinçalik Moskva davlat xoreografiya akademiyasi). Rossiya balet ta'limining öziga xos jihatlari: kasbiy öqiş ön yoşda boşlanişi, tanlov asosida qabul qiliş va jismoniy parametrlarni tekşiriş, oraliq attestatsiya. Oliy balet ta'limi uçun «Xoreografiya san'ati» mutaxassisligi böyiça kasbiy ta'lim, «balet artisti» malakasi va truppada ma'lum iş staji talab etiladi.

Xoreograflar uçun xalqaro tanlovlar ham ötkaziladi. Ingliz manbasiga köra, Germaniyaning Gannover şahridagi Xalqaro xoreografiya tanlovi (taxminan 1982-yildan) dunyodagi eng uzoq davom etayotgan tanlov; unda iştirok uçun 40 yoşdan kiçik va kasbiy tayyorgarlikka ega böliş şart.