utopiya

Utopiya — ilmiy asoslab berilmagan ideal ijtimoiy tuzum tasviri va ilmiy fantastika janri. Bu atama Thomas Morening «Utopia» asari nomidan olingan.

Utopiya sözi qadimgi yunonça οὐ («yöq») va τόπος («joy») sözlaridan olingan bölib, «yöq joy», «xayoliy joy» degan ma'noni anglatadi. Boşqa taxminga köra, u εὖ («farovon») va τόπος sözlaridan hosil bölgan, ya'ni «farovon joy». Ingliz tilidagi manbaga köra, ikkala talaffuz ingliz tilida bir xil, bu esa ma'no özgarişiga sabab bölgan bölişi mumkin.

Rus tilidagi manbaga köra, adabiyotşunoslikda 20–21-asrlarda utopiya va antiutopiya ilmiy fantastika janrlari qatorida köriladi. K. Römer janrni quyidagiça ta'riflagan: utopiya — öquvçiga öz zamonasini tanqid qiliş uçun muqobil voqelik tasvirini beradigan xayoliy madaniyatning batafsil bayoni. Utopiyaning aksi — distopiya (antiutopiya) bölib, unda tasvirlangan voqelik qoronği va real voqelikdan ança past böladi. Utopiya bilan utopizm ham farqlanadi: utopiya — ideal jamiyatning adabiy yoki ratsional loyihasi, utopizm esa uni qurişning barça yöllari (L. Sargent talqini).

19–20-asrlarda «utopiya» tuşunçasi asta-sekin salbiy ma'no kasb etib, jamiyatni tubdan qayta qurişning real bölmagan rejalarini bildiradigan böldi. Marks va Engels bu sözni ilmiy bölmagan ijtimoiy nazariyalar uçun işlatgan.

Söz 1516-yilda inglis Thomas More tomonidan lotinça «Utopia» asari uçun yaratilgan. Asar Yangi Dunyodagi xayoliy orol jamiyatini tasvirlaydi. Moreni ilhomlantirgan manbalar sifatida Platonning «Davlat»i, Aristotelning «Siyosat»i va Lukian dialoglari uslubi körsatiladi. Platonning «Davlat»ida Sokrat faylasuf-şohlar boşqaradigan ideal Kallipolis şahrini tasavvur qiladi.

Ba'zilar Moreni «Utopiya»ni amaliy loyiha deb hisoblasa, boşqalar uni zamonasidagi Angliyani körsatuvçi satira deb biladi. Aristotel «Siyosat»ining ikkinçi kitobida utopik loyihalarni dastlab tahlil qilgan, deb hisoblaydi F. Manuel. Utopiyalarning tahliliy tadqiqotlari esa 1840-yillardan naşr etila boşlagan. 1845-yilda Robert fon Mol 25 ta utopik nazariya röyxatini e'lon qilib, janrni «davlat romanlari» (Staatsromane) deb atagan.

Distopiya atamasi 1868-yilda paydo bölgan. 1876-yilda Çarles Renouvier «Uçronia» romanini naşr etgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, distopiya 1950-yillardan boşlab badiiy adabiyotda maşhurligi bilan utopiyadan oşib ketgan, bunga asosan Jorj Oruellning «1984» asari ta'sir qilgan.

Manbalarda quyidagi asarlar va jamoalar tilga olingan: Platonning «Davlat»i, Thomas Morening «Utopia»si, Étienne Cabetning «Ikariyaga sayohat» kitobi. Utopik jamoalarga misol sifatida Şakers, Harmony Society (1805–1905), Oneida Community (1848–1881) va Amana Colonies (1855–1932) keltiriladi. Uxroniya namunalari sifatida Philip Rothning «The Plot Against America» (2004) va Philip K. Dikning «The Man in the High Castle» (1962) asarlari tilga olingan.