Maldivian

Maldivian (divehi, dhivehi) — Maldiv orollarining rasmiy tili. U Hindiston ittifoq hududi Lakşadvipga qaraşli Minikoy orolida ham tarqalgan.

Maldivian hind-yevropa tillar oilasining hind-eron şoxiga, hind-arya guruhiga, orol (singal) kiçik guruhiga kiradi. U singal tili bilan bir umumiy tildan — elu prakritidan kelib çiqqan, ammo bu ikki til hozir özaro tuşunarli emas. Ingliz tilidagi manbada Maldivian yevropa mustamlakaçiligidan oldingi eng janubdagi hind-yevropa tili ekani aytiladi. Öz nomi — divehi — qadimgi divu-vesi («orol aholisi») söz birikmasidan kelib çiqqan. «Dhivehi» imlosi 1976-yilda Malé lotin transliteratsiyasi işlab çiqilganda paydo bölgan.

Rus tilidagi manbaga köra, taxminan 371 ming kişi şu tilda gapiradi: 356 ming nafari Maldivda, taxminan 15 ming nafari Hindistonda. Maldivda til rasmiy, Lakşadvipda yarim rasmiy maqomga ega. Orollar bir-biridan uzoq bölgani uçun bir neça şevasi şakllangan. Standart şevaning asosi — poytaxt Malé şevasi. Eng katta farq janubiy atollarda — Huvadhu, Fuvahmulah va Addu şevalarida; şimol va janub aholisi bir-birini qiyin tuşunadi. Minikoydagi (Maliku) şeva standart tilga yaqinroq, unda qadimiy şakllar va malayalam özlaşmalari bor.

Maldivian tana (thaana) yozuvida, öngdan çapga yoziladi. Undoş harflar arab, fors va hind raqamlaridan, unlilar arab yozuvining diakritik belgilaridan kelib çiqqan. Imlo asosan fonetik. Yozuvning paydo böliş davri manbalarda har xil körsatilgan: rus manbasida 18-asr, ingliz manbasida 16-asr. Retrofleks n tovuşini bildirgan Ṇaviyani (ޱ) harfi 1950-yilda Muhammad Amin tomonidan rasmiy hujjatlardan çiqarilgan; uning örnini palatal Ñaviyani (ޏ) egallagan. Eski harf hozir ham qadimiy kitoblar qayta naşrida va janubiy atollarda qöşiq hamda şe'rlarda uçraydi.

Eng qadimgi rasmiy yozuvlar 12–13-asrlarga oid mis levhalarda (lōmāfānu) saqlangan. Marjon toşdagi yozuvlar ham topilgan; eng qadimgisi taxminan 6–8-asrlarga tegişli deb baholanadi. Til 12-asrgaça boşqa tillardan nisbatan ajralgan holda rivojlangan. Vilgelm Geyger Maldivian va singal tillarini qiyosiy örgangan va uni singal tilining «qiz tili» deb hisoblagan. 1969-yilda M. W. S. de Silva ikkala til umumiy ona tildan ajralgan degan fikrni birinçi bölib ilgari surdi. 14-aprel — Maldivda Dhivehi tili kuni, yozuvçi Husayn Salohuddinning tuğilgan kuni.

Asl maldivça sözlarda undoşlar yiğilmasi yöq; eng katta böğin tuzilişi — undoş+unli+undoş; özlaşmalar şu tuzilişga moslaştiriladi. Unlilar qisqa va çöziq böladi. Yonma-yon kelgan ikki unli diftongga qöşilmay, boğiz portlovçisi bilan ajratiladi. Otlar aniqlik, son va kelişik böyiça özgaradi; 7 ta kelişik bor.

Murojaatning uç şakli mavjud: jamiyat yuqori tabaqasi uçun eng hurmatli şakl (televideniye va radioda ham şu qöllanadi), keksalar va notanişlar uçun deyarli şunday hurmatli ikkinçi şakl, kundalik norasmiy muloqot uçun uçinçi şakl.

Luğatga köp tillar ta'sir qilgan: 12-asrdan boşlab ayniqsa arab tili; şuningdek singal, hindi, fors, malayalam, tamil, portugal, fransuz va yangi davrda ingliz tili. Masalan, namādu («namoz») va rōda («röza») — fors tilidan, kāfaru — arabçadan, mēzu («stol») — portugalçadan. Inglizça atoll va dhoni sözlari maldivça atoḷu va dōni sözlaridan olingan.