Povest

Povest (inglizça: novella) — hajmi köpçilik romanlardan qisqa, lekin köpçilik kiçik hikoya va hikoyalardan uzunroq bölgan nasriy badiiy asar. Inglizça «novella» sözi italyança novella — haqiqiy (yoki şunday tuyuladigan) voqealar haqidagi qisqa hikoya ma'nosidan olingan.

Italyança atama «yangi» ma'nosini bildiruvçi novello sözining ayol jinsidagi şakli bölib, inglizça news söziga öxşaş. Merriam-Webster luğati novellani hajmi va murakkabligi jihatidan hikoya bilan roman örtasidagi badiiy asar, deb ta'riflaydi. Povest neça sahifa yoki sözdan iborat bölişi kerakligi haqida kelişuv yöq. Ilmiy fantastika va fentezi yozuvçilari uyuşmasi (SFWA) novella hajmini 17 500 dan 40 000 sözgaça deb belgilaydi, bu bir sahifada 250 söz hisobida 70–160 sahifaga teng. Mukofotlarda odatda novella uçun 17 500–40 000, novelette uçun 7 500–17 500 söz oraliği qöllanadi.

Povestda odatda romandagidan kam, ammo hikoyadagidan murakkabroq mojarolar böladi, mojarolar rivojlanişi uçun ham köproq örin qoladi. U boblarga bölinişi ham, bölinmasligi ham mumkin. Warren Carioning fikriça, povest odatda şaxsiy va hissiy rivojlanişga qaratiladi, romandagi qöşimça syujet çiziqlari va köp nuqtai nazar unga xos emas. Inglizzabon mamlakatlarda zamonaviy novella kamdan-kam alohida janr sifatida ta'riflanadi, köpinça «qisqa roman» ma'nosida işlatiladi.

Janr italyan adabiyotida Uyğoniş davrining boşlarida şakllana boşladi. Uning dastlabki yirik namunasi — 13-asr oxiridagi anonim «Il Novellino» töplami; eng yuksak çöqqisi Jovanni Bokkaççoning «Dekameron»i (1353) böldi. Unda 1348-yilda Qora ölimdan Florensiyadan Fyezole tepaliklariga qoçgan ön kişi (yetti ayol va uç erkak) aytgan 100 hikoya berilgan. Bu tuzilmaga keyinçalik Marguerite de Navarre özining «Heptameron»i (1559) bilan taqlid qilgan. Franko Sakketti, Matteo Bandello, Jovanni Françesko Straparola va boşqalar an'anani davom ettirdilar; italyan novellasi Şekspir kabi yozuvçilarga ta'sir qilgan.

Ispaniyada Migel de Servantesning «Namunali novellalar»i (1613) inson xarakteri va ijtimoiy muhit tasviriga köproq e'tibor berib, janrga yangilik olib kirdi. Janr qoida va andozalarga asoslangan adabiy janr sifatida 18-asr oxiri — 19-asr boşlarida şakllandi; bu davrda nemis yozuvçilari eng faol edi. Nemisça Novelle yagona keskin voqea, vaziyat yoki mojaroga qurilib, kutilmagan buriliş nuqtasiga (Wendepunkt) olib keladi. 19-asr oxirida Genri Jeyms novella atamasini hikoyadan uzun va murakkab, romandan qisqa asarlar uçun işlatgan dastlabki ingliz tilidagi tanqidçilardan biri böldi.

Maqola manbasida quyidagi asarlar novella yoki unga yaqin asar sifatida tilga olingan: Jorj Oruellning «Hayvonlar fermasi», H. G. Uellsning «Dunyolar uruşi» (1897), R. L. Stivensonning «Doktor Jekil va mister Xayd haqidagi qiziq voqea» (1886), Jozef Konradning «Zulmat yuragi» (1899), Ştefan Svaygning «Şaxmat novellasi» (1942), Yan Makyuenning «Çesil sohilida» (2007) va Jek Londonning «Vahşiy tabiat çorlovi» (1903). Ulardan ba'zilari goho roman deb ham ataladi: Makyuen asarini muallif novella degan, ammo Booker mukofoti hay'ati «qisqa roman» deb hisoblagan.