Bambara
SaqlaşÖqiş: 4 daqiqa
Bambara (bamana, bamanankan) — Malining markaziy va ğarbiy qismida keng tarqalgan til. U Malida milliy til hisoblanadi va mamlakatda millatlararo muloqotning asosiy vositasi sifatida işlatiladi.
Tasnifi
13Bambara mande tillari oilasiga kiradi. Rus Vikipediyasiga köra, u manden guruhining şarqiy kiçik guruhiga mansub va bambara bilan boşqa şarqiy tillar orasidagi çegaralar aniq emas. Inglizça Vikipediyada bambara manding deb ataladigan özaro yaqin tillar guruhining bir körinişi sifatida ta'riflanadi. Manding tillari 9,1 million kişi tomonidan Burkina-Faso, Senegal, Gvineya-Bisau, Gvineya, Liberiya, Kot-d'Ivuar va Gambiyada sözlaşiladi. Manding öz navbatida mande tillari oilasining bir qismidir.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Bambara Malining örta Niger havzasida, şimoli-ğarbda (Kay şahri va Mopti viloyati atrofi) tarqalgan. Bamako atrofidagi şarqiy, janubiy va şimoliy hududlarda, ayniqsa Segu viloyatida bambara sözlaşuvçilar eng ziç joylaşgan. Til Gao va Kidal viloyatlaridan taşqari butun Malida millatlararo muloqot tili vazifasini bajaradi. U Dakar, Kot-d'Ivuar va Burkina-Fasodagi yirik şaharlar, Librevil, Kinşasa hamda Fransiyadagi (Parij, Ruan va boşqalar) mali diasporasining ham asosiy tili.
Sözlaşuvçilar soni haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Rus Vikipediyasida ona tili sifatida taxminan 4 million kişi (2012-yil holatiga), ikkinçi til sifatida taxminan 10 million kişi körsatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, tilda jami taxminan 14 million kişi gaplaşadi: 4,2 million ona tili sifatida va taxminan 10 million ikkinçi til sifatida. Mali aholisining taxminan 80 foizi bambarani birinçi yoki ikkinçi til sifatida biladi, deb taxmin qilinadi.
Bambara maktabda öqitiladi, radio va televideniyeda işlatiladi, diniy an'analarda keng qöllanadi. Unda ommabop-amaliy xarakterdagi yuzlab kitoblar çiqqan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 2023-yilda yangi konstitutsiya qabul qilinganidan keyin bambara boşqa 12 til bilan birga rasmiy til maqomini oldi, fransuz tili esa faqat işçi til sifatida qoldirildi.
Bambaraning bir qança mahalliy şevalari bor. Ularning ayrimlari örtasida, şuningdek, standart bambara bilan özaro tuşuniş qiyin bölişi mumkin. Şevalarning umumqabul qilingan tasnifi yöq; ular taxminan ğarbiy (Kaarta), şimoliy (Beledugu), markaziy (Segu), janubiy, şarqiy (Kala, Kuruma, Saro) va janubi-şarqiy guruhlarga ajratiladi.
Yozuvi
13Bambara asosan lotin yozuvida yoziladi. Alifbo 1967-yilda işlab çiqilgan va qabul qilingan, 1982-yilda isloh qilingan. 1982-yilgaça Ɛ, Ɲ, Ɔ örnida È, Ny, Ò harflari işlatilgan. Tonlar yozuvda belgilanmaydi (ingliz manbasida tonni urğu belgilari bilan körsatiş mumkinligi aytilgan). Unlining çöziqligi uni ikkilaş bilan, burun tovuşi unlidan keyingi n harfi bilan beriladi.
Şaxsiy yozişmalarda va xöjalik hisoblarida arab yozuvi (ajami) çeklangan miqdorda qöllanadi. N'Ko yozuvi ham işlatiladi; rus Vikipediyasiga köra, uning maşhurligi ortmoqda. Ingliz manbasida N'Ko va arab yozuvi hanuz qöllanişi, ammo Malida faqat lotin asosidagi imlo rasman tan olinişi qayd etilgan. N'Koni 1949-yilda Solomana Kante manding tillari uçun yaratgan.
Bundan taşqari, 1930-yildan Assatiemaladan Woyo Couloubayi (taxminan 1910–1982) masaba (ma-sa-ba) böğin yozuvini işlab çiqqan. Rus Vikipediyasiga köra, u 1930–1970-yillarda Kaarta viloyatida işlatilgan; ingliz manbasiga köra, 1978-yilda Nioro okrugidagi bir neça jamoada hisob-kitob, şaxsiy yozişma va musulmon duolarini yozib oliş uçun çeklangan darajada qöllangan, hozirgi holati noma'lum.
Tarixi
13Lotin yozuvida yoziş fransuz mustamlakasi davrida boşlangan, birinçi imlo 1967-yilda joriy etilgan. Yozma adabiyot sekin rivojlanmoqda, çunki fransuz tili «savodxonlar tili» sifatida ustun. Savodxonlik, ayniqsa, qişloqlarda çeklangan. Oğzaki adabiyot esa boy; unda köpinça şohlar va qahramonlar haqidagi hikoyalar uçraydi. Uni asosan jeli (griot)lar saqlab keladi. Ularning qöşiqlarining köpi juda qadimiy va qadimgi Mali imperiyasiga borib taqaladi, deyiladi manbada.
Xususiyatlari
13Bambara tuzilişi jihatidan analitik, asosan izolyatsiyalovçi va tonli til. Gap tuzilişida söz tartibi ega–töldiruvçi–fel (SOV) bölib, kelişik şakllari örniga qat'iy söz tartibi qöllanadi. Ega ketidan keladigan maxsus körsatkiçlar zamon, nisbat, tasdiq yoki inkorni bildiradi. Ingliz manbasiga köra, tilda kömakçilar old kömakçi emas, ot ketidan keladigan kelişik kömakçilaridir.
Rus manbasiga köra, sözlarning 90 foizdan köpi ikki ton sinfidan biriga kiradi. Ingliz manbasida ikki ton (örta va yuqori) körsatilgan, masalan, sa «ölmoq» va sá «ilon».
Otlarda grammatik jins yöq. Kerak bölsa, erkak va ayol jinsi -cɛ (ingliz manbasida -kɛ ham) hamda -muso qöşimçalari bilan aniqlanadi. Köplik -u (yozuvda -w) qöşimçasi bilan yasaladi. Sifatlar asosan holat fe'llari orqali ifodalanadi va ot ketidan keladi; ba'zilari -man qöşimçasi bilan yasaladi.
Luğatida arab tilidan (ayniqsa din va savdo sohasida), şuningdek volof, baule va fransuz tillaridan özlaşmalar bor. Şahar şevalarida fransuz sözlari köp qöllanadi, masalan, est-ce que va parce que boğlovçilari. Fransuzça özlaşmalarning aksariyati -i qöşimçasini oladi: niegei («qor») fransuzça neige sözidan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Bambara // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/108 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABambara. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/108
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/108
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2012-yil
4,2 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.