Qissa

Qissa (arabça: قصّة — tarix; hikoya, rivoyat, voqea) — badiiy adabiyotda epik janr turlaridan biri. Özbek adabiyotida bu atama tarixan va hozirgi davrda turli ma'nolarda qöllangan.

Hozirgi ma'nodagi özbek qissasi rus adabiyotidagi «povest» terminiga töğri keladi va asosan roman bilan hikoya oraliğidagi örtaça hajmli nasriy janrni ifodalaydi.

Qissa, odatda, bir yoki bir neça şaxs taqdiriga oid turli voqealarni asos qilib oladi. U hikoyadan hajmi va mazmuni nisbatan çeklanganligi bilan romandan farq qiladi. Qissalar hayot murakkabliklarini hikoyaga nisbatan kengroq qamrab oladi, ammo xarakter va voqelik kölami jihatidan romanga qaraganda çeklangan. Qissada u yoki bu şaxs hayotining ma'lum bir davri xronikal tarzda bayon qilinadi. Unda lirizm hikoya va romandagidan kuçliroq bölişi mumkin.

Ğarbiy Yevropa va Amerika adabiyotida povest ma'nosidagi qissa tuşunçasi yöq: nasrning romandan boşqa barça janrlari «novella» termini bilan ifodalanadi.

Qissaning hozirgi va qadimgi ma'nolari örtasida farq bor. Masalan, qadimgi rus adabiyotida har qanday nasriy asar povest (qissa) deb atalgan. Özbek adabiyoti tarixida esa rivoyat usulida nasr yoki nazmda yozilgan tarixiy-afsonaviy asarlar qissa deb yuritilgan.

Rus tilidagi ma'lumotga köra, qissa (kissa) — oğzaki adabiyotga xos epik janr; mazmuni va tuzilişi jihatidan sevgi lirikasi va dostonlarga yaqin. U Yaqin va Örta Şarq xalqlarida, Markaziy va Janubi-Şarqiy Osiyoda keng tarqalgan. Turkiy xalqlar adabiyotiga şarqiy arab adabiyoti va folklori orqali kirib kelgan. 19-asrning ikkinçi yarmi — 20-asr boşlarida Qozon, Ufa, Omsk va Toşkentda qissa janridagi kitoblar naşr etilgan (masalan, «Bahrom», «Gulşahro», «Sayfulmaluk», «Tohir — Zuhra»).

Tarixiy ma'nodagi qissalarga «Qissai Sayfulmuluk», «Qisasi Rabğuziy» va boşqalar misol böladi.

Hozirgi özbek qissasining ham, roman kabi, turlari bor:

• avtobiografik (Oybek, A.Qahhor, N.Safarov);
• tarixiy (Mirkarim Osim, Ya.Ilyosov va boşqalar);
• fantastik (T.Malik, H.Şayxov, M.Mahkamov va boşqalar).

Hozir qissa nasrning eng faol janrlaridan biri bölib, unda yoş yozuvçilar ham samarali ijod qilmoqda.