Fiqh

Fiqh (arabça: فقه — biliş, tuşuniş) — musulmon huquqşunosligi, şariat qonun-qoidalarini işlab çiqiş bilan şuğullanuvçi islom ta'limotining bir sohasi. Fiqhni örgangan kişi faqih (köplik: fuqaho) deb ataladi.

Fiqh sözi arabça bölib, «çuqur tuşuniş» yoki «töliq tuşuniş» ma'nosini bildiradi. Islom huquqşunoslari özlariga berilgan savollar böyiça Qur'on va sunnatni tafsir qiliş (ijtihod) orqali şariatni kengaytiradi va rivojlantiradi, hukmlar (fatvo) çiqaradi. Musulmonlar şariatni özgarmas va ma'sum deb hisoblasa, fiqh xato qilişi mumkin va özgaruvçan deb qaraladi.

Tarixçi Ibn Xaldun fiqhni Xudoning qonun-qoidalarini biliş deb ta'riflagan: bu qoidalar talab (vojib), gunoh (harom), tavsiya etilgan (mandub), ma'qul bölmagan (makruh) yoki neytral (mubah) amallarga taalluqlidir.

An'anaviy tarzda fiqh fanlari ikkiga bölinadi: usul al-fiqh (huquqiy talqin va tahlil usullari) va furuʼ al-fiqh (fiqhning tarmoqlari, ya'ni şu tamoyillar asosida hukmlar işlab çiqiş). Zamonaviy davrda sunniylik amaliyotida törtta, şia amaliyotida ikkita maşhur fiqh maktabi (mazhab) mavjud. Rus tilidagi Vikipediyada ba'zi tadqiqotçilar «fiqh» va «şariat»ni sinonim sifatida qöllaşi, boşqa qaraşda esa şariat fiqhning manbai, fiqh uning me'yoriy-huquqiy qismi deb qaralişi aytiladi.

Fiqh sözi atama sifatida Qur'on va hadislarda qöllangan. Fiqh islom paydo bölişi bilan darhol şakllanmagan. Ilk musulmonlar (sahobalar) islom mohiyatini keyingi avlodlarga (tobi'in va tabaʼ at-tobi'in) yetkazgan, islom tarqalgan ölkalarda u tizimlaştirilgan va işlab çiqilgan.

Ilk musulmon huquqşunoslaridan Muhammad ibn Idris aş-Şofeiy «ar-Risola» kitobida islom huquqşunosligining asosiy tamoyillarini bayon etgan va qonunning tört ildizini (Qur'on, sunnat, ijmo va qiyos) körsatgan. Keyingi asrlarda ikkinçi darajali manbalar işlab çiqildi: istihson, şara man qablana, istişab, maslaha mursala, urf, qavl as-sahobiy va sadd.

Zayd ibn al-Hasanning «Majmuʼ al-fiqh», Molik ibn Anasning «al-Muvatta», Ibn Hanbalning «al-Musnad» kitoblari fiqhga oid dastlabki asarlar hisoblansa-da, ular muayyan mavzuda tanlangan hadislardan iborat edi. Fiqh 10-asrga kelib mustaqil fan sifatida şakllangan. Sunniylikda tört mazhab — hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik va hanbaliylik vujudga kelgan; 14-asrga kelib faqat şu tört mazhab va bir neça şia yönalişi saqlanib qolgan.

16-asrda Usmonli saltanatida va 17-asr ikkinçi yarmida boburiylar davlatida fiqh qoidalari keng qöllangan. Hozirda islom mamlakatlarida dunyoviy huquq tizimi joriy etilmoqda, bu fiqh ta'sir doirasining torayişiga olib kelmoqda; ammo uning ayrim tarmoqlari va me'yorlari musulmon aholisi köp mamlakatlarning aksariyatida qöllanadi.

Manbalarda fiqh tarixi davrlarga bölinişi ham keltirilgan, biroq davrlar soni manbalarda har xil: rus tilidagi Vikipediyada olti, ingliz tilidagi Vikipediyada sakkiz davr deyiladi.

Örta asrlarda va yangi davrda fiqhga oid asarlar orasida fatvo töplamlari köpaygan. Misollar: al-Kuduriyning (1037-yilda vafot etgan) «Muxtasar»i, Qozixonning (1196-yilda vafot etgan) «Fatovo»si, Burhoniddin Marğinoniyning «Hidoya»si, Ibn Bazzozning (1414-yilda vafot etgan) «Fatovo»si. «Hidoya» hanafiylik mazhabida katta şuhrat qozongan amaliy qöllanma bölib, unga bir qança şarhlar yozilgan.

Köp asarlar qozi va muftilar uçun qöllanma bölgan. Masalan, Abu Yusufning (798-yilda vafot etgan) «Kitob al-xaraj»i va Avrangzeb (1658–1707) amri bilan 1669-yilda hanafiy huquqşunoslar guruhi tuzgan «al-Fatovo al-Hindiya».

Movarounnahrda Burhoniddin Marğinoniy va Abu Lays Samarqandiy maşhur faqihlar hisoblangan.