sayohatnoma

Sayohatnoma — badiiy adabiyotdagi sayohat taassurotlari va tafsilotlari tasviriga bağişlangan janr. Rus manbasida unga yaqin tuşunça «putevoy oçerk» (travelog) deb ataladi.

Sayohatnomalarning tarixiy-badiiy qimmati muallif maqsadi, uslubi va mahoratiga boğliq böladi. Sayohatnomalar nasriy yoki şe'riy bölişi mumkin. Nasriy sayohatnomalarda joy va voqealarning izçil tafsiloti yetakçi örin tutsa, şe'riy sayohatnomalarda tasvir ixçam va umumlaşgan holatda beriladi.

Rus manbasiga köra, sayohat oçerki badiiy publitsistikaning bir turi, muallifning sayohati davomidagi voqealar, uçraşuvlar tasviriga asoslangan, badiiy şakllantirilgan yöl kundaligidir. Unda turmuş tarzi, urf-odat va axloq tasvirlanadi, bular muallifning fikr yuritişi va umumlaştirişiga sabab böladi. Ingliz tilidagi manbada esa sayohat adabiyoti yoki travelog tabiat haqidagi yozuvlar, yöl körsatkiç kitoblar va sayohat xotiralarini ham qamrab oluvçi keng janr sifatida ta'riflanadi.

Rus manbasiga köra, sayohat yozuvlari juda qadimiy janr. Eng dastlabki namunalar sifatida Gerodotning «Tarix» asarining ba'zi boblari va Ksenofontning «Anabasis»i keltiriladi. Uzoq vaqt sayohatçilar bu yozuvlarning adabiy jihatiga e'tibor bermagan: ular olim kundaligi, diplomat yoki missioner hisoboti şaklida bölgan. Faqat 17-asr örtalarida sayohat oçerklari adabiy janrga aylangan. 19-asrda esa sayohatni aynan adabiy tasvirlaş uçun safarga çiqadigan yozuvçilar paydo bölgan.

Ingliz manbasi qadimgi namunalar qatorida «Eritreya dengizi periplusi» (milodiy 1-asr, muallifligi munozarali), Pavsaniyning «Yunoniston tavsifi» (2-asr), Nosir Xisravning «Safarnoma»si (1003–1077), Ibn Jubayr, Marko Polo va Ibn Battuta sayohat yozuvlarini sanaydi. Xitoyda sayohat yozuvlari Song sulolasi davrida (960–1279) ommalaşgan. Manbaga köra, 18-asr Britaniyasida sayohat adabiyoti juda maşhur bölgan, 20-asrning uruşlararo davri esa uning gullagan davri deb ta'riflangan.

Uzbek adabiyotida şe'riy sayohatnomalar köproq uçraydi. Muqimiyning murabba şaklida yozilgan «Sayohatnoma» asari janrning haqiqiy namunalaridan biri hisoblanadi. Nodimning Samarqand va Toşkentga safari natijasida yozilgan sayohatnomasi qasida şaklida. Nosir Xisravning «Safarnoma»si janrning dastlabki namunalaridan biri bölib, unda 7 yillik sayohat taassurotlari nasriy bayon qilingan. Hozirgi davrda Oybekning «Pokiston taassurotlari» asarida mavzuning kengayganligi va tasvir şakllarining öziga xosligi közga taşlanadi.

Rus adabiyotidan Afanasiy Nikitinning «Uç dengiz ortidagi sayohat» (1466–1472), Radişçevning «Peterburgdan Moskvagaça sayohat» (1790), Puşkinning «Arzrumga sayohat» (1830), Gonçarovning «Pallada fregati» (1858), Çexovning «Saxalin oroli» (1895) keltiriladi. Ingliz manbasida Robert Lui Stivensonning «Sevenndagi eşak bilan sayohat» (1879), Mark Tven, Çarlz Dikkens va Jon Steynbek asarlari ham sayohat adabiyoti namunalari sifatida tilga olinadi.