Qoraxoniylar tili

Qoraxoniylar tili (Xoqoniya tili, Xoqoniya lahjasi, Qoraxonliça) — turkiy tillardan biri, Qoraxoniylar davlatining adabiy tili. Ingliz tilidagi manbada u birinçi adabiy islomiy turkiy til sifatida tavsiflangan.

Turkiy tillarni qadimgi, örta va yangi davrlarga ajratgan turkologlarning fikriça, Qoraxoniylar tili örta turkiy tilning ilk davrini boşlab bergan. Bu fikrni qöllovçilar X va 15-asrlarni örta turk tili asri deb hisoblaydi. Boşqa tadqiqotçilar esa turkiy tillarning 13-asrdan boşlab şarqiy va ğarbiy tarmoqlarga bölinganini aytib, Qoraxoniylar tilini qadimgi davr turkiy tillariga kiritadi. Matnlarga köra, 11–12-asrlarga oid Qoraxoniy tili qadimgi uyğur tili bilan zamondoş. Rus tilidagi manbada u qadimgi uyğur tiliga yaqin til deyiladi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, Xorazm turkiysi va keyinçalik Çiğatoy tili Qoraxoniy tilining davomçilaridir. Rus tilidagi manbada bir qança tadqiqotçilar fikriça, uning davomi örta asr çiğatoy tili hamda hozirgi yangi uyğur va özbek tillaridir.

Qoraxoniylar tili markazi Qaşqarda bölgan Qoraxoniylar davlati hududida şakllangan va musulmon madaniyati ta'sirini öziga singdirgan. Uni Qaşqar tilining qadimgi şakli deb ham ataş mumkin. Bu 14-asr boşlarigaça şu hududdagi turkiy xalqlar foydalangan adabiy til edi. Sözlaşuvçilar soni haqida manbalarda ma'lumot yöq.

Ingliz tilidagi manbada til arab yozuvida yozilgani aytiladi. Rus tilidagi manbaga köra, xoqoniy til yodgorliklari arab va uyğur yozuvlarida saqlangan: „Qutadğu bilig“ va „Devonu luğatit turk“ arab harflarida yozilgan, Ahmad Yugnakiyning „Hibat ul-haqoyiq“ asari esa ikki qölyozmada, arab va uyğur harflarida yetib kelgan.

Ingliz va özbek tilidagi maqolalarda qadimgi turkiy tillar davri 5–15-asrlarni öz içiga olişi aytiladi. Ligeti tasnifiga köra, bu davr uçta bosqiçga bölinadi: Moniy va Budda matnlari tarjimalari hamda uyğur yozuvi davri; Çiğatoy yozma tili davri; qipçoq va oğuz tiliga oid yodgorliklar davri.

Möğullar va keyingi Temuriylar davrida Qoraxoniylar tili hamda ğarbdagi Xorazm tili örnini Çiğatoy tiliga böşatib berdi. Rus tilidagi manbaga köra, 14–15-asrlarga kelib xoqoniy til qadimgi uyğur tilini deyarli siqib çiqardi; qadimgi uyğur tili buddaviy va nasroniy (nestorian) uyğurlarning din tili bölib qoldi.

Qoraxoniy tili luğatiga arab va fors tillaridan özlaşmalar ta'sir qilgan, ammo til özi qadimgi uyğur tiliga öxşaşligi bilan qayd etilgan. Bu tilda 21 ga yaqin asar yozilgan. Eng muhimlari — Yusuf Xos Hojibning „Qutadğu bilig“i va Mahmud Qoşğariyning „Devonu luğatit turk“i. Ibn Muhanna aytgan törtta asar va Abu Hayyan aytgan „Bilik“ asari bizgaça yetib kelmagan. Manbalarda şoir Çuçu ham tilga olinadi.