Turkiy til

Turkiy (öz nomi: تورکی / ترکی) — 11-asrdan 20-asr boşigaça yozuvda işlatilgan turkiy adabiy til. Undan Usmonlilar imperiyasidan taşqaridagi turkiy musulmon xalqlari foydalangan; imperiyada esa kuçli eronlaşgan usmonli tili qöllangan.

Turkiy til qarluq (qarluq-xorazm) asosida şakllangan. Bu asos qoraxoniy-uyğur tilining mahalliy tillar bilan özaro ta'siri natijasida vujudga kelgan.

Ayrim mintaqaviy variantlar bölsa-da, ularning umumiyligi quyidagilarga boğliq edi:

• turkiy tillarning bir-biriga yaqinligi hamda islom dinidagi turkiy hududlar örtasidagi faol madaniy-til aloqalari;
• fors yozuvidan foydalaniş;
• arab-fors leksik özlaşmalarining köpligi.

Turkiy til arab yozuviga asoslangan fors yozuvida yozilgan. Bu yozuvda unlilar grafikada töliq aks etmagan. Şu sababli bir söz turli hududlarda mahalliy talaffuz an'anasiga qarab har xil öqilgan.

Turkiyning quyidagi mintaqaviy variantlari va uning ta'siri ostidagi turkiy til hududlari qayd etiladi:

• Oltin Örda turkiysi (boşqa nomlari: xorazm-turkiy, öğuz-qipçoq turkiysi, qipçoq-öğuz turkiysi) — 12–16-asrlar;
• Oltin Örda qipçoq (orol-kaspiy) varianti — qipçoq-noğay tillari (qozoq, qoraqalpoq);
• Şimoliy Kavkaz varianti — qipçoq (qumiq, qoraçoy-balqar), qipçoq-öğuz (şimoliy saljuqiy) — şimoliy ozarbayjon; qipçoq-noğay (noğay). 18-asr — 20-asr boşi; dastlabki şe'riy yodgorliklar 15-asrga oid;
• Volga böyi varianti (eski tatar tili) — qipçoq-bulğor (tatar, boşqird), 17-asr — 20-asr boşi;
• Qrim varianti — qrim-tatar hududlari: şevaga qarab qipçoq, qipçoq-noğay yoki öğuz-saljuqiy;
• Şarqiy öğuz varianti (turkman, xorazm, xurosoniy-turkiy);
• Örta Osiyo varianti (çiğatoy tili, qarluq-xorazm) — özbek va uyğur tillari bilan boğliq.