Fula
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Fula (öz nomi — Fulfulde; Pulaar, Pular, Fulani, Fulah nomlari bilan ham ataladi) — Ğarbiy va Markaziy Afrikada keng tarqalgan til. U fulbe xalqining tili bölib, şuningdek, millatlararo muloqot vositasi sifatida ham işlatiladi.
Tasnifi
13Fula Niger–Kongo makrooilasining Atlantika tillari guruhiga kiradi. Inglizça manbaga köra, u Senegambiya tarmoğiga mansub; Serer va Volof tillari bilan qarindoş. Rus tilidagi manbada fula atlantik tillar içida serer tiliga eng yaqin ekani qayd etilgan: volof tilidan farqli ravişda, ikkalasi ham boşlanğiç undoş almaşinuvlarini saqlab qolgan. Köpçilik Niger–Kongo tillaridan farqli ölaroq, fula tilida ton yöq.
Tilning nomlari turliça: ğarbiy lahjalarda pulaar yoki pular, markaziy va şarqiy lahjalarda fulfulde deyiladi. Inglizça Fula va Fulani nomlari mos ravişda mandinka va xausa tillaridan, fransuzça peul esa volof tilidan olingan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Fula Atlantika qirğoqlaridan Nilgaça bölgan hududlarda, Senegambiyadan Gvineya, Kamerun, Nigeriya va Sudangaça tarqalgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, unda taxminan 18 mamlakatda 36,8 million kişi sözlaşadi; şu manbaning boşqa joyida sözlaşuvçilar umumiy soni 95 milliondan oşiq deyiladi. Rus tilidagi manba Ethnologue baholariga tayanib, fulbe xalqi sonini taxminan 15 million deb körsatadi va ularning deyarli barçasi tilni u yoki bu darajada biladi deydi.
Fula Gvineya, Gvineya-Bisau, Senegal, Gambiya, Nigeriya şimoli-şarqi, Kamerun, Mali, Burkina-Faso, Gana şimoli, Niger janubi va Benin şimolida lingua franca vazifasini bajaradi. Mavritaniya, Syerra-Leone, Togo, Çad, Sudan va boşqa mamlakatlarda mahalliy til hisoblanadi. Senegal kabi ba'zi mamlakatlarda aholining köpçiligi fulada sözlaşadigan hududlarda maktabda öqitiladi, teleradio eşittirişlar va naşriyotlar mavjud.
Lahjalar uzluksiz davom etadigan kontinuum hosil qiladi. Ular odatda bitta til sifatida qaraladi, biroq Ethnologue ularni alohida tillar sifatida körsatadi. Asosiy standartlaşgan lahjalar — pular va fulfulde — köpinça alohida tillar deb ham qaraladi.
Yozuvi
13Fula tarixan arab yozuvining Ajami şaklida yozilgan va bu an'ana, xususan Gvineya va Kamerunda, hozir ham qisman saqlanadi. Mustamlaka davrida va mustaqillikdan keyin lotin yozuvi qöllana boşladi. 1966-yil martda Bamakoda YUNESKO homiyligida ötgan ekspertlar yiğilişida standart alifbo qabul qilingan, biroq turli mamlakatlarda undan oğişlar uçraydi.
Lotin alifbosida Ɓ/ɓ, Ɗ/ɗ, Ŋ/ŋ, Ɲ/ɲ, Ƴ/ƴ kabi maxsus harflar işlatiladi; çöziq unlilar ikkilantirib yoziladi, tutuq belgisi uçun apostrof qöllanadi. Nigeriyada ƴ örniga ʼy, Senegalda ɲ örniga ñ yoziladi.
1950–1960-yillarda Fula Dita va Fula Ba yozuvlarini yaratiş böyiça ikki uriniş muvaffaqiyatsiz bölgan. 1989-yilda esa fula uçun Adlam yozuvi yaratilgan. Uni 1980-yillar oxiri va 1990-yillar boşida Gvineyaning Nzerekore viloyatidan bölgan ikki ösmir aka-uka, Ibrohima va Abdulay Barri yaratgan. Yozuv öngdan çapga yoziladi va 28 harfdan (5 unli, 23 undoş) iborat.
Xususiyatlari
13Unlilar tizimi beş unlidan iborat va çöziqlik böyiça qarama-qarşi qöyiladi. Eng muhim xususiyatlardan biri — undoş almaşinuvlarining boyligi: ular ildiz boşida, oxirida va morfemalar tutaşuvida uçraydi. Masalan, gorko «erkak» — worɓe «erkaklar», debbo «ayol» — rewɓe «ayollar». Pular lahjasida bunday almaşinuv faqat otlarda böladi, fuuta-jallon lahjasida boşlanğiç almaşinuvlar tizimi deyarli buzilgan.
Fula fe'l-nomli ildizlarga asoslanadi; ma'no qöşimçalar yordamida özgaradi. Ot sinflari tizimi rivojlangan: lahjalarga qarab 24–26 sinf bor, jins esa sinf belgilaşda rol öynamaydi. Fe'llar odatda uç nisbatda — aniq, örta va majhul — qöllanadi, masalan lootude «yuvmoq», lootaade «özini yuvmoq», looteede «yuvilmoq». Birinçi şaxs köplikda inklyuziv va eksklyuziv olmoşlar farqlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fula // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/109 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFula. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/109
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/109
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2007-yil
24 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.