Tömaris

Tömaris (miloddan avvalgi 6-asr) — massagetlar malikasi. U Gerodotning „Tarix“ asarida axamoniylar şohi Kir II ga qarşi uruş olib borgan hukmdor sifatida tasvirlanadi.

Rus Vikipediyasida keltirilişiça, Franz Altxaym va Ruta Ştilga köra, Tömaris (yunonça Τόμυρίς) ismi avestoviy *tahma-rayiš — «körinişi gözal» sözidan kelib çiqqan. Ingliz Vikipediyasida esa bu ism saka tilidagi *Taumuriyah şaklining yunonça körinişi, deyiladi va «uruğdan bölgan» deb izohlanadi; u avestoviy taoxman va qadimgi forsça taumā («uruğ», «qarindoşlik») sözlariga boğlanadi. Demak, manbalarda ism etimologiyasi turliça izohlanadi.

Tömaris massagetlar podşosining xotini edi va eri vafot etgaç, davlatni boşqardi. Massagetlar Amudaryo (Araks) böylarida va Qizilqumda yaşagan, deb yoziladi. Rusça maqolada uning yaşagan yillari taxminan miloddan avvalgi 570—520-yillar sifatida berilgan. Tömaris faqat Gerodotning yozuvlari orqali ma'lum; Ktesiy kabi davrning boşqa ilk manbalarida u tilga olinmaydi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, Kir Tömarisga uylaniş orqali uning yurtini egallamoqçi bölgan, malika bu niyatni tuşunib, taklifni rad etgan. Lidiyalik Krezning maslahati bilan Kir massagetlarga qarşi yuriş qildi. Kir Araks daryosida köprik qura boşlaganda, Tömaris unga öz şohligi bilan çeklanişni maslahat bergan.

Gerodotga köra, forslar lagerda şarob bilan ziyofat tayyorlab, ortga çekindi. Massagetlar qöşinini boşqargan malikaning öğli Spargapis (özbekça maqolada Spargalis) şarob içib mast böldi, forslar köp massagetni qirdi, köplarini, jumladan Spargapisni asir oldi. Asir özini ozod qilişni söradi va qöllari ozod bölgaç, özini öldirdi. Özbekça maqolada esa bu hodisa boşqaça bayon etilgan: dastlabki jangda massagetlar ğolib kelgan, keyin forslar hiyla bilan Spargalisni asir olgan.

Tömaris Kirga xabar yuborib, öğlini qaytarib, yurtdan çiqib ketişni talab qildi, aks holda quyoş nomi bilan qasam içib, uni qonga töydirişini aytdi. Kir rad javobini berdi va jang boşlandi. Gerodot buni varvarlar orasidagi eng dahşatli jang deb ta'riflaydi. Massagetlar ğalaba qozondi, forslar qöşinining köp qismi va Kirning özi halok böldi. Gerodotga köra, Tömaris Kirning kesilgan boşini odam qoniga töldirilgan meshga solişni buyurgan.

Rusça maqolada qayd etilişiça, Kir Pasargadda dafn etilgani ma'lum, şuning uçun ayrim tadqiqotçilar bu epizodni işonçsiz deb hisoblaydi. Beros fikriça, Kir daxlar bilan jangda halok bölgan. Ktesiyning rivoyatiga köra, Kir derbiklar bilan jangda yaralanib, uç kundan keyin vafot etgan. Iordan esa Tömarisni getlar malikasi deb atagan va uni Tomi şahrining asosçisi sifatida tilga olgan.

Özbekistonda Tömaris haqida xalq dostonlari yaratilgan; „Oysuluv“ dostonida uning faoliyati badiiy talqin topgan. Mirkarim Osim „Tömaris“ qissasini, Ibrohim Yusupov 1974-yilda şu nomli dostonni yozgan, Uluğbek Musayev 1982-yilda balet sahnalaştirgan. Özbekistonda ayollar orasida „Tömaris öyinlari“ festivali ötkaziladi.

U Ğarb san'atida ham aks etgan: Rubens, Gyustav Moro va boşqa rassomlar uni tasvirlagan. 1707-yilda Londonda „Thomyris, Queen of Scythia“ operasi qöyilgan. 1906-yilda kaşf etilgan (590) Tomyris asteroidi uning nomi bilan atalgan. 2019-yil oxirida Qozoğistonda „Tomyris“ filmi çiqqan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Qozoğiston uni milliy qahramon sifatida qabul qilgan.