Maltese

Maltese (malti) — semit tillariga mansub til. U Maltada sözlaşuvçi maltaliklarning tili bölib, Maltaning milliy va rasmiy tillaridan biri hamda Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biridir. Bu rasman lotin yozuvida yoziladigan yagona semit tilidir.

Maltese afroosiyo (semit-xamit) tillar oilasining semit tarmoğiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediya uni Markaziy semit tili deb ataydi va sitsiliya-arab tilidan kelib çiqqan deb hisoblaydi. Rus tilidagi Vikipediya uni arab tiliga, ayniqsa uning Magrib lahjasiga yaqin, ammo hozir alohida til deb sanalişini yozadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u Klassik yoki zamonaviy standart arab tili bilan diglossiya munosabatida emas va arab tilining 30 ta variantidan iborat makrotilidan alohida tasniflanadi. Luğat tarkibida taxminan uçdan bir qismi semit, yarmiga yaqini italyan va sitsiliya tillaridan olingan sözlardir. Ingliz tilidagi Vikipediya inglizça sözlar uluşini 6–20 % deb körsatadi. Morfologiyaga ham roman tillari kuçli ta'sir qilgan.

Maltese tarixda turliça tasniflangan: ba'zilar uni pun tilidan kelib çiqqan, boşqalar berber tillaridan biri deb hisoblagan. Faşistik Italiya uni italyan tilining mintaqaviy varianti deb tasniflagan; ingliz tilidagi Vikipediya buni işonarsiz deb baholaydi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2012-yilda taxminan 570 000 kişi bu tilda sözlaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediya Ethnologue ma'lumotiga tayanib 530 000 sözlaşuvçini körsatadi: 450 000 nafari Maltada, 79 000 nafari çet elda. Aholining aksariyati ikki tilli bölib, ingliz tilini ham işlatadi. Maltese kundalik muloqotda, parlamentda, çerkovda, ommaviy axborot vositalarida va internetda qöllanadi.

Maltaning konstitutsiyasiga köra, milliy til — maltese; maltese va ingliz tillari rasmiy tillardir. Sud işlari tili maltese bölişi belgilangan. Eng yirik diaspora Avstraliyada: 2006-yilda 36 000 sözlaşuvçi qayd etilgan (1996-yilda 45 000). Tunisda maltese tilli jamoa 18-asrda şakllangan; 2017-yilga kelib 100–200 kişi qolgan.

Maltese lotin yozuviga asoslanadi. Hozirgi imlo 1924-yilda joriy etilgan. Imlo qoidalari Akkademja tal-Malti naşr etgan «Tagħrif fuq il-Kitba Maltija» qöllanmasida belgilangan; 1984 va 1992-yillarda u yangilangan. Hozirda tilni asosan Maltese tili milliy kengaşi (KNM) tartibga soladi. Yozuvda ʻcʼ harfi faqat özlaşma sözlarda uçraydi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 870-yilda orollarni arablar bosib olgan; ingliz tilidagi Vikipediya esa arab istilosini 9-asr oxiri deb, tilning kelib çiqişini 11-asr boşida Sitsiliyadan kelgan köçmançilar bilan boğlaydi. 1090–1091-yillarda normanlar Maltani bosib oldi. Maltese Sitsiliya bilan 440 yil boğliq bölgan. Birinçi ma'lum adabiy matn — 15-asrga oid «Il-Kantilena». Til haqidagi birinçi yozma işora 1436-yilgi vasiyatnomada uçraydi. Rus manbasiga köra, birinçi naşr etilgan kitob — 1752-yildagi Vittsino katexizisi. Mikiel Anton Vassalli luğat va grammatika tuzgan. Ingliz manbasiga köra, birinçi tizimli luğat va grammatikani Agius de Soldanis yozgan.

Maltese rasmiy til maqomini olgan yil manbalarda har xil: rus tilidagi Vikipediya 1936-yil, ingliz tilidagi Vikipediya 1934-yil deb yozadi. Maltaning mustaqilligi (1964) dan keyin ham maltese va ingliz tillari davlat tillari bölib qoldi. 2004-yil 1-mayda maltese Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri böldi.

Qisqa unlilar beşta, uzun unlilar oltita, diftonglar yettita. Urğu odatda oxiridan oldingi böğinga tuşadi. Fe'llarda uç undoşli semit ildizi bor, masalan ktb — «yozmoq». Otlarning köplik şakli roman va semit sözlarida har xil yasaladi; ikkilik şakl ham mavjud: jum — jumejn. Sifat otdan keyin keladi, aniqlik artikli bor. Lahjalar böyiça qişloq variantlari standart maltesedan ba'zi arxaik belgilari bilan farq qiladi.