Standard Moroccan Tamazight

Standart Marokaş tamazighti (Standard Moroccan Tamazight, özidagi nomi tamaziɣt tanawayt) — Marokaşdagi uçta yirik amazig tilining xususiyatlarini birlaştiriş orqali yaratilgan me'yorlaştirilgan til. U Standart Marokaş amaziga yoki Standart Marokaş berber tili deb ham ataladi.

Bu til Marokaş Qirollik amazig madaniyati instituti (IRCAM) tomonidan Taşelhit (şilh), Markaziy Atlas tamazighti va Tarifit (rif) tillari asosida işlab çiqilgan. Rus tilidagi Vikipediyada u me'yorlaştirilgan milliy berber tilini yaratiş böyiça davom etayotgan loyiha sifatida tavsiflanadi. “Tamazight”, “Amazigh” va “Berber” atamalari Marokaşdan taşqaridagi amazig tillariga yoki umuman amazig tillariga nisbatan ham qöllanişi mumkin.

Til 2011-yildan beri Marokaşda arab tili bilan bir qatorda rasmiy til hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2024-yil holatiga Marokaş aholisining 24,8 foizi Taşelhit, Markaziy Atlas tamazighti yoki Tarifitni ona tili sifatida bildirgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa Marokaşning markaziy va şimoliy hududlarida tarqalgan tamazight tillarida dunyo böylab taxminan 5 million kişi sözlaşi aytiladi; bunday kişilar odatda köp tilli bölib, arab tilini ham biladi.

Tamazight an'anaviy tarzda arab yozuvi, berber lotin alifbosi yoki tifinagh bilan yozilgan. 2003-yilda IRCAM me'yoriy til uçun neotifinagh yozuvini tanladi. IRCAM qöllaydigan variant neotifinaghning boşqa variantlaridan biroz farq qiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, yozuv tuareg tifinaghiga asoslangan, unli va qöşimça undoş harflar bilan töldirilgan hamda öqilişi qulay bölişi uçun tuzatilgan.

Bu qaror keskin tanqid qilindi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, qaror qömita içida ham, undan taşqarida ham bahs uyğotgan va amaliy emas, siyosiy sabablarga köra qabul qilingan. Marokaşdagi köpçilik sözlaşuvçilar lotin alifbosidan foydalanadi. Tilşunos Salem Çaker qarorni “xavfli” deb atagan. Şu bilan birga, 2011-yilgi sörovda respondentlarning 45,5 foizi tifinagh tamazight yozuvi uçun eng mos yozuv ekaniga qöşilgan. 2016-yil holatiga tifinagh asosan köça yozuvlari va madaniy jihatdan közga taşlanadigan joylarda işlatilgan, ta'lim va ommaviy axborot vositalarida keng qöllanmagan.

1956-yilda Marokaş mustaqillikka erişgaç, amazig faollari tamazightni rasmiy va jamoat sohalarida köproq qöllaşga çaqira boşladi. 1980-yillarda madaniy uyuşmalar tilni me'yorlaştirişni talab qildi. 2001-yilda IRCAM taşkil etilişi va uning tamazightni sinfda öqitişdagi roli e'lon qilindi. Bu luğatlar, darsliklar va öquv materiallarini yaratişni taqozo etdi. 2003-yilda 120 maktabda amazig tili öqitila boşladi va tifinagh rasmiy yozuv sifatida qabul qilindi; 2004-yilda yozuv xalqaro e'tirofga erişdi. 2008-yilda institut grammatika qöllanmasini çiqardi va amazig tilidagi telekanal rejasini tasdiqladi, kanal 2009-yilda eşittirişni boşladi. 2011-yilgi konstitutsiyaviy özgartirişlarda (5-modda) tamazight rasmiy til deb belgilandi. 2023-yil noyabrida standart Marokaş amazigidagi Vikipediya (zgh) mustaqil loyiha sifatida işga tuşirildi.

Me'yoriy tilni işlab çiqişda IRCAM uçala tilning yozma manbalarini tahlil qildi va standart luğatga 3584 ta fe'l qöşildi. Ma'nosi bir xil sözlar va sintaktik tuzilmalar sinonim sifatida kiritildi: masalan, uy ma'nosidagi Markaziy Atlas tamazightidagi taddart va Taşelhitdagi tigammi ikkalasi ham standart tilda “uy” degan ma'noni bildiradi. Uçala tilda bölmagan sözlar uçun imkon bölsa Marokaşdan taşqaridagi amazig tillaridan olingan, aks holda mavjud tamazight luğatidan yangi söz yasalgan.

Amalda uçala til boşlanğiç maktab darsliklarida qöllanadi, biroq IRCAM materiallarida asosan Taşelhit asos bölib körinadi va unga köplab puristik neologizmlar qöşilgan. Ayrim tanqidçilar bu siyosat şimoliy va şarqiy berber tillarini çetga surmoqda, deb hisoblaydi. Ular orasida Iznasen, Senhaja-Ktama, Şarqiy Atlas tamazighti, Figig va Janubi-şarqiy berber tillari tilga olinadi.