Nynorsk

Nynorsk (“yangi norveg tili”) — hozirgi norveg adabiy tilining ikki rasmiy yozma şaklidan biri, ikkinçisi bokmol. U dastlab landsmol (“mamlakat tili”) deb atalgan va Ivar Aasen tomonidan şakllantirilgan.

Nynorsk norveg tilining yozma me'yori hisoblanadi. U asosan ğarbiy norveg şevalariga tayanadi. Uning me'yorlari bokmolga tobora yaqinlaşmoqda. Şu bilan birga hognorsk (høgnorsk, “yuqori norveg tili”) mavjud. Bu Aasen me'yoriga amal qiluvçi sun'iy me'yor bölib, bokmolga xos sözlardan tozalangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hognorskni tarğib qiluvçi taşkilot — Ivar Aasen-sambandet. Noregs Mållag va Norsk Målungdom esa nynorskni umuman qöllab-quvvatlaydi.

Rusça Vikipediyada nynorsk aholining taxminan öndan bir qismi tomonidan qöllanişi aytilgan. Inglizça Vikipediyada norvegiyaliklarning 10–15 foizi nynorskni rasmiy til şakli sifatida tanlagani qayd etilgan (örta maktab öquvçilari soni asosida baholangan; asosan Bergen atrofidagi ğarbiy hudud). Aksariyat norvegiyaliklar yozma me'yorda emas, öz kelib çiqişini bildiruvçi şeva bilan gaplaşadi.

Har bir kommuna va okrug ikki me'yordan birini rasmiy deb e'lon qilişi yoki “betaraf” qolişi mumkin. 2020-yil holatiga 90 kommuna nynorskni, 118 tasi bokmolni tanlagan, 148 tasi betaraf bölgan. Uçta okrug — Møre og Romsdal, Telemark va Vestland — nynorskni rasmiy me'yor deb e'lon qilgan. Nynorsk ustun bölgan hududlar — Rogaland, Vestland va Møre og Romsdalning qişloq joylari, bu yerda aholining taxminan 90 foizi nynorskda yozadi. Bokmol esa şaharlarda va mamlakatning ğarbiy qismidan taşqarida keng tarqalgan.

Maktablarda asosiy yozma til mahalliy maktab okrugidagi referendum bilan hal qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1915-yildan boşlab öqitiş tili kommuna kattalarining ovoz berişi bilan tanlanadi (1969–1985-yillarda faqat öquvçilar ota-onalari ovoz bergan). Sakkizinçi sinfdan boşlab öquvçilar ikkala şaklni örganadi. Nynorskning maktablardagi uluşi 1944-yilda eng yuqori bölgan (taxminan 34 %), 1977-yilda 16,4 % gaça tuşgan; keyinçalik 1990-yilda 17 %, 1999-yilda 15,3 % bölgan.

Daniya hukmronligi davrida Norvegiyada daniyaça yozilgan. 1814-yildagi mustaqillikdan keyin daniya tili çet tiliga aylandi. Ivar Aasen 19-asr örtalarida qişloq şevalarini örganib, daniyaçaga norveg asosidagi muqobil yaratdi. U 1840-yillarda qişloqlarni kezib çiqdi, 1848-yilda grammatika, 1850-yilda luğat naşr etdi. Aasen şaharlik yuqori tabaqa tiliga daniyaça ta'sir kuçli bölgan deb hisoblab, Vestlandet va içki Østlandet şevalariga tayandi. Hozirgi daniyaçaga yaqin riksmol keyinçalik bokmolga aylandi.

1885-yil 12-mayda parlament landsmolni riksmol bilan teng rasmiy deb e'lon qildi. 1929-yilda ikkala şakl nomi özgartirilib, nynorsk va bokmol deb atala boşladi. Ular samnorsk deb ataluvçi yagona tilga qöşiş yölidagi oraliq bosqiç sifatida möljallangan, ammo bu loyiha keyinçalik tark etildi.

Nynorskda yozgan Jon Fosse 2023-yilda Adabiyot böyiça Nobel mukofotini olgan; u bu mukofotni olgan birinçi nynorskda yozuvçi bölgan.