Jamol ad-Din Buxoriy
SaqlaşBoşqa nomlari: Jamoliddin Buxoriy · Jamal ad-Din
Öqiş: 2 daqiqa
Jamol ad-Din Muhammad ibn Tohir ibn Muhammad az-Zaydiy al-Buxoriy (xitoyça nomi — Zhamaluding) 13-asrda yaşagan fors astronomi. U Buxorodan çiqqan bölib, Xubilayxon xizmatida Pekinda Islom astronomik byurosini taşkil etişda iştirok etgan.
Ismi
13Uning ismi turliça transkripsiya qilinadi: Jamol ud-Din, Jamoliddin va boşqalar. Ismning ma'nosi «imon gözalligi» deb izohlanadi. Xitoy manbalarida u Zhamaluding nomi bilan tilga olinadi.
Hayoti va faoliyati
13Manbalarga köra, u asli buxorolik bölib, taxminan 1250-yillarda Xubilayxon xizmatiga kirgan. Maqsad Xubilayxonning yangi poytaxti Pekinda an'anaviy Xitoy byurosi bilan parallel işlaydigan Islom astronomik byurosini taşkil etiş edi. Şu tariqa Xubilayxon byurokratik tuzilmani saqlab qolgan, ammo xitoylik kuzatuvlar va başoratlarni hurmatli musulmon olimlari tekşirişiga ruxsat bergan.
1267-yilda Hulokuxon tomonidan Xubilayxonga sovğa sifatida yuborilgan yettita astronomik asbobni yetkazib bergani unga nisbat beriladi. Ular orasida fors astrolyabiyasi, globus va qurolli şar (armillyar soha) bor edi. Inglizça va rusça manbalarda bu — xitoy astronomiyasida Yerning şarsimon modeli haqidagi eng qadimgi ma'lum eslatma ekani qayd etilgan.
Uning nomi fors tilidagi zij (astronomik jadvallar) bilan boğlanadi. Bu asar yöqolgan, ammo 1383-yilda Mashaihey tomonidan xitoy tiliga «Huihuilifa» (islom taqvimi) nomi bilan tarjima qilingan. Unda yangi qiymatlar asosida tuzilgan va Pekinga moslaştirilgan Ptolemey jadvallari bölgan; ular sönggi yillarda qayta tiklangan.
1286-yilda u Yuan imperiyasi böyiça keng kölamli tadqiqot ötkazgan. Bu iş «Daiyitongzha» nomi bilan 755 jildda naşr etilgan. Muqaddimadan taşqari barça jildlar yöqolgan.
Ta'siri
13Umuman olganda, Islom astronomik byurosining faoliyati xitoy astronomiyasiga katta ta'sir körsatmagan. Biroq Guo Shoujing undan torket (torquetum) ğoyasini olgani körinadi va Xitoyda işlatilmaydigan ekliptik koordinatalarni tuşirib qoldirgan soddalaştirilgan variantini yaratgan.
Adabiyotlar
13Uning haqidagi ma'lumotlar Benno van Dalenning «The Biographical Encyclopedia of Astronomers» (Springer, 2007) töplamidagi maqolasiga hamda Zhu Siben va Walter Fuchsning «The Mongol Atlas of China» (1946) asariga asoslanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Jamol ad-Din Buxoriy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1372 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJamol ad-Din Buxoriy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1372
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1372
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q8190792wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570 (Yulian taqvimi)
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.