Palauan

Palauan (öz nomi: a tekoi er a Belau) — Palau Respublikasining mahalliy tili. U avstroneziya tillari oilasining malay-polineziya tarmoğiga kiradi va mamlakatda kundalik hayotda keng qöllanadi.

Palauan avstroneziya oilasining malay-polineziya tarmoğiga mansub. Mikroneziyadagi okeaniya kenja tarmoğiga kirmaydigan ikki mahalliy tildan biri hisoblanadi; ikkinçisi — çamorro. Inglizça Vikipediyaga köra, palauan boşqa malay-polineziya tillari bilan yaqin qarindoş emas va oila içidagi aniq örni noaniq. Rus tilidagi Vikipediyada çamorro bilan birga ğarbiy malay-polineziya guruhiga kiritiladi, qolgan mintaqa tillari esa şarqiy malay-polineziya guruhining mikroneziya yoki samoa kenja guruhiga mansub deyiladi.

Roger Blenç (2015) baliq nomlariga tayanib, palauan okeaniya tillari bilan bevosita yoki yap tili orqali qadimiy aloqada bölgan, deb hisoblaydi. U şuningdek palauanda Markaziy Filippin va samal tillarining ta'siri bor, deb taxmin qiladi.

Palauan Palau Respublikasida rasmiy til. Ingliz Vikipediyasiga köra, u ingliz tili bilan birga ikki rasmiy tildan biri; rus Vikipediyasiga köra esa ingliz va yapon tillari bilan birga uçta rasmiy tildan biridir. Sözlaşuvçilar soni haqida manbalarda ma'lumot yöq.

Yapon boşqaruvi davridan boşlab til yozuvi uçun yapon kanasi (katakana va hiragana) işlatilgan. Amerika ma'muriyati kelgaç, lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etildi.

1970-yillar boşida Palau orfografiya qömitasi Gavayi universiteti tilşunoslari bilan lotin alifbosiga asoslangan imloni işlab çiqdi. U asosan «bir fonema — bir belgi» tamoyiliga tayanadi: oniki mahalliy undoş, lönta özlaşma undoş va önta unli harf. Imloda 20 ta unlilar birikmasi ham rasman tan olingan.

Bir neçta harf istisno: ⟨ch⟩ doim böğiz portlovçisi [ʔ] deb öqiladi (bu nemis davridagi yozuvdan qolgan, öşanda [x] talaffuz qilingan); ⟨e⟩ ba'zan [ɛ], ba'zan şva [ə]; ⟨ng⟩ — burun undoşi /ŋ/. Palauanda fonemik /n/ yöq: u protomalay-polineziya *n ning /l/ ga ötişi natijasida yöqolgan. 2007-yil 10-mayda Palau Senati 7-79-sonli qonun loyihasini qabul qilib, ta'lim muassasalarini Josephs (1997, 1999) bayon etgan imloni tan olişga majbur qildi va Orfografiya komissiyasini tuzdi.

Manbalarga köra, tilning yozuv tarixi uç davrga ajraydi: nemis davrida işlab çiqilgan yozuv (undagi ⟨ch⟩ izi saqlangan), yapon boşqaruvidagi kana yozuvi va amerika ma'muriyati davridagi lotin yozuvi.

Fonologiyasida 10 undoş va 6 unli fonema bor; köp fonemalarning kamida ikkita allofoni mavjud. Tilda bir boğinli diftonglar sifatida qaraladigan unli birikmalari bor, ularning diftong ekanligi haqida tilşunoslar bahslaşadi.

Otlar insonga mansubligi va soniga qarab özgaradi: odamni bildiruvçi köplik otlarga re- old qöşimçasi qöşiladi (çad — «odam», reçad — «odamlar»). Egalik qöşimçalari ot egasining şaxsi, soni va insonligiga mos keladi: tebel — «stol», tebelek — «mening stolim».

Fe'l morfologiyasi juda murakkab; fe'l tizimi Filippin tillari bilan boğliq qotib qolgan şakllarni körsatadi. Gap tartibi odatda fe'l–töldiruvçi–ega (VOS) deb hisoblanadi, ammo bu masala munozarali; ba'zi tilşunoslar uni SVO deb tahlil qiladi.

Sanoqda turli predmetlar uçun turli raqamlar işlatiladi: masalan, odamlarni sanaşda tang, terung, tedei, teuang, teim va hokazo. An'anaviy ravişda odamlar, narsalar, tartib sonlar, banan boşlari, vaqt birliklari, uzun narsalar va solar uçun alohida sanoq turkumlari bölgan, ularning bir qismi endi işlatilmaydi.