Sirim Datuli
SaqlaşBoşqa nomlari: Syrym Datuly
Öqiş: 2 daqiqa
Sirim Datuli (Sirim Dotuli Botir; qozoqça: Sirim Datұli; 1753–1802) — qozoq uruği rahbari va 1783–1797-yillarda Kiçik Juz qozoqlarining mustamlakaçilikka qarşi harakati yetakçisi.
Uruği va tavsifi
1,3Uzbekça Vikipediya va inglizça Vikipediya uni Bayuli uruği rahbari deb körsatadi. Rusça Vikipediya esa uni Baybaqti uruğining oqsoqoli deb yozadi. Rusça manbaga köra, u hozirgi Ğarbiy Qozoğiston viloyatining Sirim tumanida tuğilgan.
Hayoti
1,3Ma'lumotlarga köra, Sirim Datuli 1773–1775-yillardagi Pugaçyov boşçiligidagi qözğolonda iştirok etgan. Özbekça va inglizça maqolalarda aytilişiça, 1774-yilda u Pugaçyovga yordam bergan qozoq otryadiga boşçilik qilgan. Aleksandr Suvorovning 1775-yil 22-iyundagi hisobotida u qözğolonning faol iştirokçilaridan biri sifatida tilga olinadi. Şu maqolalarga köra, 1776-yil kuzida u podşo ma'muriyati tomoniga ötgan va 1783-yilgaça unga sadoqatli bölgan, söng yana qözğolonçilarga qöşilgan.
1783-yildan keyingi harakat
1,31783-yilda uning rahbarligida Kiçik Juzda qözğolon boşlandi. Sabablar sifatida yer tanqisligi, çorvadorlarning Uralning öng sohiliga köçişiga qöyilgan taqiq, uruğ oqsoqollari huquqlarining buzilişi hamda Nuralixon, sultonlar, Ural kazak qöşini va podşo ma'muriyati tomonidan qilingan talon-toroj va zöravonliklar körsatiladi. Sirim kazaklar qöliga tuşib, 1784-yil bahorigaça qamoqda saqlandi; uni singlisiga uylangan Nuralixon tölab olib çiqdi.
Rusça maqolaga köra, uning harakat rahbari sifatida tan olinişi 1784-yil iyunidagi dastlabki yirik töqnaşuv bilan boğliq; şu yilning noyabrida uning bayroği ostida mingdan ortiq sarboz jang qilgan.
Igelstrom islohotlari
1,3Sibir va Ufa general-gubernatori Iosif Igelstrom Kiçik Juz tuzumini isloh qilmoqçi böldi. 1785-yilgi qurultoyda Juzni uç ördaga böliş taklif etildi va Sirim uçala örda böyiça birinçi maslahatçi etib saylandi; u podşo ma'muriyatiga sodiqlik qasamyodini qildi. Rusça maqolaga köra, qurultoy rahbari etib xon Nuraliy emas, Sirim saylangani gubernatorni xavotirga solgan, Nuraliy esa Rossiya himoyasiga qoçişga majbur bölgan. Oqsoqollarning işonçsizligi tufayli qaror keçiktirildi. 1786-yilda xon va sultonlar Sirimni qölga olişdi, Igelstrom aralaşuvidan söng u kuzda ozod etildi. U islohotga e'tibor bermay, yangi qözğolonga zamin yaratdi va Xiva xonligi bilan qurol, otliq va oziq-ovqat yordami hamda mağlubiyatda yer oliş haqida muzokara olib bordi. 1789-yilda Igelstromning yangi loyihasi ham joriy etilmadi.
Mağlubiyat va vafoti
1,3Rusça maqolaga köra, 1791-yilda ma'muriyat xonlik hokimiyatini tikladi va Esimni xon etib tayinladi; Sirim uni öldirgan, şundan söng çegara çiziğiga hujumlar ön yil davom etgan. 1797-yil 30-avgustda u xonlar kengaşida kuraşni töxtatganini e'lon qildi. Qözğolon mağlubiyat bilan tugab, u uruğdoşlari bilan Xiva xonligiga köçib ketdi. 1802-yilda vafot etdi; ba'zi ma'lumotlarga köra, duşmanlari tomonidan zaharlangan.
Xotirasi
1,31947-yilda Mixail Vyatkin «Batir Sirim» kitobini naşr etdi va u uçun Stalin mukofotini oldi. 2000-yilda Uralskda unga otliq haykal örnatildi. 2007-yilda Sirim tumanida yodgorlik majmuasi qurildi. Rusça maqolaga köra, Urgançdan 60 km uzoqlikdagi «Gaip-ota» maqbarasi ekspeditsiya tomonidan uning qabri deb belgilangan va 2007-yilda Gurlen posyolkasida qora marmar qabrtoş örnatilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sirim Datuli // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1499 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASirim Datuli. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1499
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1499
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q4448148wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.