Immanuil Kant

Immanuil Kant (nemisça Immanuel Kant; 1724 — 1804) — nemis faylasufi, Ma'rifatparvarlik davrining yirik mutafakkiri va nemis mumtoz falsafasining asosçilaridan biri. U biliş nazariyasi, metafizika, axloq, estetika va huquq falsafasi sohalarida yaratgan tizimi bilan yangi davr Ğarb falsafasiga eng kuçli ta'sir körsatgan faylasuflar qatoridan joy olgan. ÖzME uni tanqidiy falsafa (krititsizm) yoki transsendental falsafa asosçisi deb ta'riflaydi.1

Kant 1724-yil 22-aprelda Şarqiy Prussiyadagi Kenigsberg şahrida (hozirgi Rossiyaning Kaliningrad şahri) tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning otasi egar-jabduq ustasi bölgan, oila lyuteranlikning pietizm oqimiga mansub bölib, bolalarni qattiq diniy ruhda tarbiyalagan. 1740-yilda Kant Kenigsberg universitetiga öqişga kirgan va butun umrini şu universitet bilan boğlagan.

ÖzME'ga köra, 1770–1796-yillarda u Kenigsberg universitetida professor bölib, mantiq, metafizika va tabiiy fanlardan, xususan, geografiyadan dars bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kant qat'iy tartib bilan yaşagan: qöşnilari uning har kungi sayriga qarab soatlarini töğrilagan, degan rivoyat bor. U uylanmagan. Faylasuf 1804-yil 12-fevralda tuğilgan şahrida vafot etgan va Kenigsberg sobori yonidagi maqbarada dafn qilingan.

ÖzME Kant falsafasi rivojini bir neça bosqiçga ajratadi. Dastlabki, tabiiy-ilmiy bosqiçda u 1755-yilda «Osmonning umumiy tabiiy tarixi va nazariyasi» asarini yozgan. Inglizça Vikipediyaga köra, unda Quyoş tizimi ulkan aylanuvçi gaz bulutidan hosil bölgani haqidagi tumanlik farazi ilgari surilgan, Somon yöli yulduzlardan iborat disk ekani va uzoq tumanliklar boşqa galaktikalar bölişi mumkinligi taxmin qilingan. Bu ğoya keyinçalik Kant gipotezasi nomini olgan.

Keyingi «tanqidiy» davrda Kant uç asosiy asarini yaratgan: «Sof aqlning tanqidi» (1781, ikkinçi naşri 1787), «Amaliy aqlning tanqidi» (1788) va «Mulohaza qobiliyatining tanqidi» (1790). Umrining sönggi yillarida u mantiq, pedagogika, tabiiy geografiya va antropologiyaga oid ma'ruzalarini naşr ettirgan.

Kant falsafasining markazida inson bilişining imkoniyatlari va çegaralari masalasi turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, «Sof aqlning tanqidi» asarida u transsendental idealizm ta'limotini işlab çiqqan: makon va zamon — tajribani tartibga soluvçi aqliy şakllar, inson esa narsalarni faqat özimizga körinişi — hodisalar sifatida bila oladi. Kant buni «Kopernik inqilobi»ga öxşatgan: bilim obyektga moslaşmaydi, aksinça, obyekt aqlning şakllariga moslaşadi.

ÖzME'ga köra, Kant «narsa özida» (öz holiça mavjud obyekt) bilan «biz uçun narsa» (inson idrok etgan qismi)ni farqlagan va birinçisi bilib bölmasligini ta'kidlagan; ÖzME bu qaraşni agnostitsizmga yaqin deb baholaydi. Kantning fikriça, insonda tajribagaça mavjud — aprior bilimlar ham bor, ilmiy bilimning işonçliligi esa uning umumiyligi va zaruriyligi bilan belgilanadi. Aql tajriba çegarasidan çiqib olamni bir butun holda bilişga intilganda hal qilib bölmas ziddiyatlar — antinomiyalarga duç keladi.

Kant axloq falsafasini 1785-yildagi «Axloq metafizikasi asoslari», «Amaliy aqlning tanqidi» va 1797-yildagi «Axloq metafizikasi» asarlarida bayon qilgan. Uning markaziy tuşunçasi — kategorik imperativ: inson şunday harakat qilişi kerakki, uning xatti-harakati qoidasi hamma uçun umumiy qonunga aylana olsin. ÖzME'ga köra, Kant vijdonni axloqiy hakam deb bilgan, insonlarning bir-birini sevişi va hurmat qilişini asosiy burç deb hisoblagan.

Ijtimoiy falsafada u axloqning siyosatdan ustunligini ta'kidlagan, boşqa xalqlar yerini bosib olişni va «böl va hukmronlik qil» siyosatini axloqqa zid deb qoralagan, inson huquqlarini muqaddas sanagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kant respublika davlatlarining xalqaro ittifoqi orqali abadiy tinçlikka erişiş mumkin, deb umid qilgan.

Kant ğoyalari keyingi falsafa rivojini katta darajada belgilagan. ÖzME'ga köra, Iohann Gaman, Iohann Gerder va Fridrix Yakobi uning qaraşlariga qarşi çiqqan, Fixte, Şelling va Gegel esa öz tizimlarini Kant merosi bilan boğlagan. 19-asrning 60-yillarida Kant ğoyalari asosida neokantçilik oqimi vujudga kelgan.