Immanuil Kant

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com

Kant Immanuil KANT (Kant) Immanuil (1724.22.4 — Kenigsberg — 1804.12.2) — nemis faylasufi. Nemis klassik falsafasining asosçilaridan biri. Kenigsberg un-tida prof. (1770—96). Mantiq va metafizikadan hamda tabiiy fanlardan, xususan, geogr.dan dars bergan. K. krititsizm yoki transsendental falsafaning asosçisi hisoblanadi. K. falsafasi quyidagi rivojlaniş bosqiçini bosib ötdi: 1) , tabiiy-ilmiy bosqiç (1747—| 1755) — bu davrda «Osmonning umumiy tabiiy tarixi va nazariyasi» (1755) asarini yozdi, bunda u özining kosmogonik nazariyasini olga surdi (q. Kant gipotezasi); 2) metafizik bosqiç — u Volf metafizikasidan voz keçib, tanqidiy olami va aql-idrok olamining şakli va asoslari haqida», 1770); 3) tanqidiy bosqiç — bu davrda K. köproq biliş muammolari b-n şuğullandi. «Sof aklning tanqidi» (1781), «Amaliy aqlning tanqidi» (1789),. «Mulohaza qobiliyatining tanqidi» (1790) asarlari şu davrda yozilgan. K. biliş nazariyasida agnostitsizmga moyil. K. biliş jarayonida «narsa özida» b-n «biz uçun narsa»ni bir-biridan farq qiladi. «Narsa özida» — öziça mavjud bölgan obyektdir. «Biz uçun narsa» — obyektning inson idrok qilgan qismidir. Uning fikriça, inson «narsa özida» (mohiyat)ni bilişga qodir emas, u faqat «biz uçun narsa»ni, ya'ni hodisalarni bilişi mumkin. K. agnostitsizmi inson bilimi aniq tarixiy xarakterga ega ekanligi b-n çegaralanganligiga, inson heç vaqt hamma narsani oxirigaça bilib ololmasligiga asoslangan. Borliqning barça qismlari biliş obyekti böla olmasligi ham bu yerda muhim ahamiyatga ega; 4) tanqidiydan keyingi bosqiç — bu davda K. mantiq, ped., tabiiy geogr. va pragmatik antropologiya (ya'ni xarakterologiya)ga oid ma'ruzalarini naşr ettirdi. K. fikriça, inson tajriba va amaliyot b-n har qanday bilimga ega bölavermaydi. Insonda aprior (tajribagaça) bilimlar ham böladi. Bular tuğma bilimlardir (mas, mat., falsafa va b.). Ilmiy bilişning işonçliligi va haqiqiyligi uning eng umumiyligi va zaruriyligi b-n belgilanadi. K. öz falsafasida biliş nazariyasini birinçi bölib falsafiy muammo sifatida atrofliça işlab çiqişga harakat qildi. K.ning axloqiy qaraşlari uning «Axloq metafizikasi asoslari» (1775), «Inson tabiatidagi azaliy yomonlik» (1792) kabi asarlarida bayon qilingan. Axloqiy burçni axloqiy qonun şaklida ta'riflaydi. Uning ma'nosi şuki, har bir inson şunday xatti-harakat qilişi lozimki, bu boşqalar uçun ham qoidaga aylansin. K. vijdonni axloqiy hakam deb ta'riflaydi. Insonlarning bir-biriga muhabbati va hurmati asosiy insoniy burçlardir. Gaman, Gerder va Yakobi K.ning ğoyalariga qarşi çikdilar. Fixte, Şelling, Gegel esa özlarining idealistik metafizikasini K. nomi b-n boğladilar. K. özining ijtimoiy falsafasida axloqni siyosatdan ustuvorligini ta'kidlaydi. U boşqa xalqlar yerlarini bosib olib özini oklaşga urinişni, jinoyat qilib öz aybiga iqror bölmaslikni, ajratib taşla va xukmronlik qil aqidasini axloqqa zid xatti-xarakat deb baholaydi. K. fikriça, inson xuquqi muqaddasdir. K.ning qaraşlari keyingi ilmiy va falsafiy tafakkur taraqqiyotiga ta'sir körsatdi. 19-a.ning 60-y. larida Kant ğoyalari asosida neokantçilik vujudga keldi. Abdulla Ayupov.

Q.: Kant gipotezasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАНТ (Kant) Иммануил (1724.22.4 — Кенигсберг — 1804.12.2) — немис файласуфи. Немис классик фалсафасининг асосчиларидан бири. Кенигсберг ун-тида проф. (1770—96). Мантиқ ва метафизикадан ҳамда табиий фанлардан, хусусан, геогр.дан дарс берган. К. критицизм ёки трансцендентал фалсафанинг асосчиси ҳисобланади. К. фалсафаси қуйидаги ривожланиш босқичини босиб ўтди: 1) , табиий-илмий босқич (1747—| 1755) — бу даврда «Осмоннинг умумий табиий тарихи ва назарияси» (1755) асарини ёзди, бунда у ўзининг космогоник назариясини олга сурди (қ. Кант гипотезаси); 2) метафизик босқич — у Вольф метафизикасидан воз кечиб, танқидий олами ва ақл-идрок оламининг шакли ва асослари ҳақида», 1770); 3) танқидий босқич — бу даврда К. кўпроқ билиш муаммолари б-н шуғулланди. «Соф аклнинг танқиди» (1781), «Амалий ақлнинг танқиди» (1789),. «Мулоҳаза қобилиятининг танқиди» (1790) асарлари шу даврда ёзилган. К. билиш назариясида агностицизмга мойил. К. билиш жараёнида «нарса ўзида» б-н «биз учун нарса»ни бир-биридан фарқ қилади. «Нарса ўзида» — ўзича мавжуд бўлган объектдир. «Биз учун нарса» — объектнинг инсон идрок қилган қисмидир. Унинг фикрича, инсон «нарса ўзида» (моҳият)ни билишга қодир эмас, у фақат «биз учун нарса»ни, яъни ҳодисаларни билиши мумкин. К. агностицизми инсон билими аниқ тарихий характерга эга эканлиги б-н чегараланганлигига, инсон ҳеч вақт ҳамма нарсани охиригача билиб ололмаслигига асосланган. Борлиқнинг барча қисмлари билиш объекти бўла олмаслиги ҳам бу ерда муҳим аҳамиятга эга; 4) танқидийдан кейинги босқич — бу давда К. мантиқ, пед., табиий геогр. ва прагматик антропология (яъни характерология)га оид маърузаларини нашр эттирди. К. фикрича, инсон тажриба ва амалиёт б-н ҳар қандай билимга эга бўлавермайди. Инсонда априор (тажрибагача) билимлар ҳам бўлади. Булар туғма билимлардир (мас, мат., фалсафа ва б.). Илмий билишнинг ишончлилиги ва ҳақиқийлиги унинг энг умумийлиги ва зарурийлиги б-н белгиланади. К. ўз фалсафасида билиш назариясини биринчи бўлиб фалсафий муаммо сифатида атрофлича ишлаб чиқишга ҳаракат қилди. К.нинг ахлоқий қарашлари унинг «Ахлоқ метафизикаси асослари» (1775), «Инсон табиатидаги азалий ёмонлик» (1792) каби асарларида баён қилинган. Ахлоқий бурчни ахлоқий қонун шаклида таърифлайди. Унинг маъноси шуки, ҳар бир инсон шундай хатти-ҳаракат қилиши лозимки, бу бошқалар учун ҳам қоидага айлансин. К. виждонни ахлоқий ҳакам деб таърифлайди. Инсонларнинг бир-бирига муҳаббати ва ҳурмати асосий инсоний бурчлардир. Гаман, Гердер ва Якоби К.нинг ғояларига қарши чикдилар. Фихте, Шеллинг, Гегель эса ўзларининг идеалистик метафизикасини К. номи б-н боғладилар. К. ўзининг ижтимоий фалсафасида ахлоқни сиёсатдан устуворлигини таъкидлайди. У бошқа халқлар ерларини босиб олиб ўзини оклашга уринишни, жиноят қилиб ўз айбига иқрор бўлмасликни, ажратиб ташла ва хукмронлик қил ақидасини ахлоққа зид хатти-харакат деб баҳолайди. К. фикрича, инсон хуқуқи муқаддасдир. К.нинг қарашлари кейинги илмий ва фалсафий тафаккур тараққиётига таъсир кўрсатди. 19-а.нинг 60-й. ларида Кант ғоялари асосида неокантчилик вужудга келди. Абдулла Аюпов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.