Romanş
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Romanş (rumantsch, romansch) — roman tillariga mansub til bölib, asosan Şveytsariyaning Graubunden (Grison) kantonida sözlaşiladi. U Şveytsariyada 1938-yildan milliy til hisoblanadi.
Tasnifi
1,3Romanş oğzaki lotin tilidan kelib çiqqan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u roman tillarining gallo-roman va/yoki reto-roman tarmoğiga kiradi. Rus tilidagi Vikipediyada esa u reto-roman kiçik guruhiga mansub til sifatida ta'riflanadi. Romanşni gallo-roman tillariga yaqinlaştiradigan asosiy belgi — lotinça /u/ unlisining [y] yoki [i] ga ötişi.
Romanş, friul va ladin tillari alohida «reto-roman» kiçik guruhini taşkil etadimi, degan masala hal bölmagan (Questione Ladina). Bu guruhni 1873-yilda italyan tilşunosi Graziadio Isaia Ascoli ilgari surgan. Karlo Battisti boşçiligidagi boşqa qaraşga köra, öxşaşliklarni uçala tilning nisbatan yakkalanib qolgani bilan izohlaş mumkin.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
1,3Romanş Şveytsariyada nemis, fransuz va italyan tillari qatorida milliy til hisoblanadi. Federal darajada u 1996-yildan boşlab faqat romanştilli fuqarolar bilan yozişmada rasmiy til hisoblanadi. Graubunden kantonida nemis va italyan tillari bilan birga rasmiy maqomga ega, romanştilli hududlarda maktablarda öqitiş tili sifatida işlatiladi. Kundalik «La Quotidiana» gazetasi romanş tilida çiqadi.
2000-yilgi aholi röyxatida 35 095 kişi romanşni «eng yaxşi bilgan tili» deb körsatgan (ulardan 27 038 nafari Graubundenda yaşaydi), 61 815 kişi uni «muntazam gaplaşiladigan til» deb atagan. 2019-yilda Şveytsariyada 40 074 aholi asosan romanş tilida gaplaşgan; 2017-yilda Graubunden aholisining 14,7 foizi (28 698 kişi) uni asosiy til sifatida qöllagan. Rus tilidagi Vikipediyada sözlaşuvçilar soni taxminan 39 ming deb berilgan.
Yozuvi
1,3Romanş yozuvida lotin alifbosi işlatiladi; imlo şevaga qarab farq qiladi. Imlo xususiyati — tg digrafi, uning talaffuzi şevaga boğliq (masalan, tge, rintg, stgella). U jarangsiz tanglay yoki alveolo-palatal affrikatani bildiradi. Tg yozuvi murakkab qoidalarga köra ch yozuvi bilan taqsimlangan; ch odatda old qatorga mansub bölmagan unlilar oldidan yoziladi (çantun, çasa, çombra).
Har bir asosiy şeva öz yozma me'yoriga ega. 1982-yilda barça hududlar uçun möljallangan umumiy yozma şakl — Rumantsch Grischun joriy etilgan; u romanş sözlaşuvçilar orasida munozarali hisoblanadi.
Tarixi
1,3Retsiya miloddan avvalgi 15-yilda rimliklar tomonidan bosib olinib, romanlaştiriş boşlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, milodiy 5-asrga kelib lotin tili bu hududda avval sözlaşilgan kelt va reto tillarini siqib çiqargan; romanşda bu tillardan oz miqdorda söz saqlangan. 5-asrda Rim legionlari Retsiyani tark etgaç, bu yerga bavarlar va alemannlar kirib kelgan. Örta asrlarda romanş tarqalgan hudud hozirgidan ança keng bölgan, ehtimol Boden köligaça yetgan. Asrlar davomida til hozirgi hududigaça qisqargan, boşqa joylarda alemann va bavar şevalari bilan almaşgan.
Romanşça deb aniqlangan eng qadimgi yozuv X yoki 11-asrga oid, yirik asarlar esa 16-asrda paydo bölgan; şu davrda bir neça mintaqaviy yozma şakllar rivojlana boşlagan. 19-asrda Şveytsariyaning sanoatlaşuvi tufayli til hududi qisqargan, biroq romanşlar adabiy uyğonişni boşdan keçirib, tilning pasayişini töxtatişga qaratilgan harakat boşlagan.
Xususiyatlari
1,3Romanş çekka joylaşuvi tufayli bir qança arxaik belgilarni saqlagan. Nemis tili bilan asrlar davomida aloqada bölgani sababli luğat va morfosintaksisda nemis ta'siri kuçli. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, urğusiz unlilardan /a/ dan boşqasi tuşib qolgan.
Boşqa belgilar: lotinça K va G ning A oldida palatallaşuvi (canem «it» — tgang, çan), köplikning -s qöşimçasi bilan yasalişi (buns çavals «yaxşi otlar»), p, b, k, g, f dan keyin L ning saqlanişi (clav «kalit»).
Şevalari
Romanş yaqin şevalar guruhi bölib, odatda beşta mintaqaviy şaklga bölinadi: sursilvan, sutsilvan, surmiran, putèr va vallader. Rus tilidagi Vikipediyada esa oltita şeva sanalgan: sursel'van, sutsel'van, surmiran, yuqori engadin, quyi engadin va myunster. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, eng keng tarqalgani sursilvan, eng kam sözlaşiladigani sutsilvan. Putèr va vallader köpinça «ladin» deb ataladi; bu Italiya Dolomit toğlaridagi ladin tili bilan adaştirilmasligi kerak. Şevalar har doim ham özaro tuşunarli emas: sursilvan va ladin sözlaşuvçilari odatda bir-birini dastlab tuşunmaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Romanş // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/158 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARomanş. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/158
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/158
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2012-yil
40 039 kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.