Ruhnoma

Ruhnoma (turkmança: Ruhnama, „Ruh kitobi“) — Turkmanistonning birinçi prezidenti Saparmurod Turkmanboşi (Niyozov) muallifligidagi ikki jildli kitob. U turkmanlar tarixi, dini va madaniyatini bayon qiladi va davlat tarğiboti vositasi sifatida möljallangan.

Özbekça Vikipediyaga köra, kitob 1997-yildan 2004-yilgaça turkman tilida yozilgan. Rus Vikipediyasi esa rasmiy turkman versiyasiga tayanib, uni 1997-yildan 2001-yil 12-sentabrgaça yozilgan deydi. Ingliz Vikipediyasida keltirilişiça, Niyozov ajdodlari unga turkmanlarni „hayotning oltin yöli“ga boşlaşni buyurgan payğambarona köriniş körganini aytgan. Birinçi variant 1990-yillarda çiqarilib, Niyozov kutganiga javob bermagani uçun tez orada olib qöyilgan. 1999-yil aprelida u „Muqaddas Ruhnoma“ turkmanlar uçun Qur'ondan keyingi ikkinçi muhim matn bölişini e'lon qilgan. Birinçi jild 2001-yil dekabrida naşr etilgan (rus manbasida birinçi naşr sanasi 12-sentabr 2001-yil), ikkinçi jild 2004-yil sentabrida çiqqan. Viktoriya Klement va Rikkardo Nikolozi matnni boşqa kişi yozgan bölişi mumkin, deb gumon qiladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, kitob beşta bölimdan iborat: avtobiografiya, falsafiy-axloqiy tuşunçalar, turkmanlar tarixiga oid tezislar, kundalik hayotni taşkil etişga oid eslatmalar va aholi uçun istiqboldagi rejalar. Rus manbasi bölimlarni „Turkman“, „Turkman yöli“, „Turkman millati“, „Turkman davlati“ va „Turkmanning ruhiy dunyosi“ deb nomlaydi.

Kitobda Öguzxon turkmanlarning bobokaloni sifatida körsatiladi va taxminan beş ming yil avval yaşagan deyiladi. Turkmanlarga 70 davlat tuziş, jumladan Marğiyona, Parfiya, Ğaznaviylar, Saljuqiylar va Oq Qoyunlu davlatlari, şuningdek ğildirakni ixtiro qiliş nisbat beriladi. Kitobda yana turkman olimlari Yevropadagi taraqqiyot sababçisi ekani aytiladi. Ingliz manbasiga köra, bu da'volar uçun akademik ma'noda manba yöq.

Birinçi jildda hikoya va maqollar „Öguznoma“, „Dada Qorqut kitobi“, „Göröğli“ kabi dostonlardan olingan, Niyozovning hayoti batafsil yoritilgan. Ikkinçi jild Qur'onga öxşatib tuzilgan, 21 bobdan iborat bölib, axloq va odob qoidalariga bağişlangan; unda Ruhnomani poklanib, namoz kabi öqiş talab etilgan. Olimlar matnni turli janrlar „mozaikasi“ deb baholaydi.

Rus manbasiga köra, 2001–2006-yillarda kitob qirq tilda çiqqan, umumiy tiraji bir million nusxadan oşgan. Ingliz manbasi 50 dan ortiq tilni aytadi. Tarjimalar asosan xorijiy kompaniyalar tomonidan Niyozov bilan aloqa örnatiş uçun tayyorlangan. Ular bir-biridan sezilarli farq qiladi; ingliz tarjimasi turk tilidagi tarjimadan olingan. Rus manbasiga köra, „DaimlerChrysler“ nemisça naşrni, „KamAZ“ esa tatarça tarjimani moliyalaştirgan.

Kitob Niyozov şaxsiga siğinişning asosiy mafkuraviy vositasi bölgan. U maktab va oliy öquv yurtlarida alohida fan sifatida öqitilgan, iş uçun attestatsiyada talab qilingan. 2002-yilda oy va hafta kunlari qayta nomlanib, sentabr oyi kitob nomi bilan atalgan. 12-sentabr — „Ruhnoma kuni“ davlat bayrami. 2005-yilda kitob va bayroq „Bayqönğir“dan orbitaga çiqarilgan.

Niyozov vafotidan keyin Gurbanguli Berdimuhamedov davrida kitobning örni qisqardi. 2011-yilda maktab bitiruv imtihoni bekor qilindi, 2014-yildan oliy öquv yurtlariga kirişda ham talab etilmaydigan böldi. Rus manbasiga köra, 2013-yil 1-sentabrdan örta maktablarda öqitiş töxtatilgan, 2009-yil bahorida nusxalar muassasalardan yiğib olina boşlagan.